Është e qartë se ngjarjet e dy javëve të fundit po e çojnë vendin drejt luftës civile, drejt katastrofës. Nga kjo askush s’do të fitojë. Populli do të hyjë në një rrugë pa dalje, në një gjakosje, nga e cila do të duhet të kalojë një brez i tërë për ta marrë veten. Është në lojë edhe pavarësia e Atdheut, se ka forca të jashtme që do të përfitonin nga vetëasgjësimi ynë. Tashmë krismat e para kanë filluar dhe nxitja vazhdon. A mund të ndalet kjo? Që të japësh një përgjigje duhet të dish se nga vijnë nxitjet dhe cilat janë shkaqet. Kjo analizë do të kërkonte kohë dhe kohë s’ka. Por një gjë dihet, që ndëshja e hapët filloi me diskutimin rreth figurës së Enver Hoxhës dhe me aktet që u kryen, me rrëzimin e përmendoreve dhe me prirjet për të shkuar më tej. Domsdo që do të vinte dhe reagimi dhe ashtu po ndodh. Partia Republikane mendon se ka një zgjidhje: të ndalohet çdo veprimtari e mëtejshme nga të dy palët dhe të pranohet ideja e një referendumi mbarë popullor për vlerësimin e figurës së Enver Hoxhës. Ky referendum të bëhet pas zgjedhjeve, me miratimin e Kuvendit Popullor. Çdo gjë të bëhet për të arritur pajtimin kombëtar. Është folur mjaft për gjendjen ekonomike të rënduar dhe tashmë dihet se kushti i parë për të dalë nga kjo gjendje janë zgjedhjet e lira. Ai, që në një mënyrë a një tjetër saboton këto zgjedhje, prapë në katastrofë të plotë ekonomike, i fryn zjarrit të luftës civile nga një anë tjetër. Pasionet vijnë e fryhen dhe shfaqen me akte vandalizmi, ose me kërcënime e ultimatume. Loja tragjike bëhet më tepër duke hedhur gurin e duke fshehur dorën, sepse askush nuk guxon të dalë haptaz para popullit dhe të kërkojë luftë civile. Populli do të mallkonte për jetë cilindo që do të dilte haptazi. Kjo s’do të thotë se nuk do të mallkohet e ndëshkohet nga urrejtja e thellë e popullit, ai që i bën fshehtazi, duke besuar me mendjelehtësi se do të vazhdojë të mbetet i fshehur. Jemi gjithnjë në kohë të shpëtojmë vendin, Atdheun. Mjafton të ndalemi një copë herë për t’u menduar se mbi çdo gjë tjetër jemi shqiptarë dhe njerëz që qytetëruar. Mjafton të kujtojmë se cilatdo qofshin, shkaqet personale janë një kokërr rërë përpara interesave të gjithë popullit. Sa për bindjet politike dhe idetë ato, në qofshin bindje dhe ide të vërteta, duhet dhe mund të fitohen vetëm nëpërmjet debatit. Po ta lemë veten të pushtohemi nga mahnitja totale, do të pendoheni keqas, por do të jetë vonë, tepër vonë, se askush nuk do të shtrië dorën për të na shpëtuar. Populli ka besim te ushtria, të cilën e ka krijuar vetë që në Luftën Nacionalçlirimtare. Nga ana e tij, ushtaraku i është betuar popullit për besnikëri dhe vetëm atij. Kanë ardhur në gazetën tonë për botim një thirrje dhe një tjetër, duke dëshmuar se ndonjë ushtarak vë në radhë të parë bindjet e tij politike. Kurse në radhë të parë e mbi çdo gjë për ushtarakun është bindja ndaj Atdheut, që konkretizohet me bindjet ndaj Komandantit të Përgjithshëm. S’mund të ketë tjetër koncept lidhur me nderin dhe betimin e ushtarakut. Partia Republikane mendon se populli ynë do ta gjejë rrugën dhe do të shpëtojë nga ankthi. Përshëndesim si patriot të urtë burrin nga Skrapari që tha se duhet të niseshin drejt kufirit po të qe nevoja, po jo drejt Tiranës. Nëse në Tiranë ndodh diçka që nuk shkon për Skraparin, le të gjendet duke biseduar si është më mirë. Kushdo që kërkon të nisë njerëz krahësh kundër tjetrit, na çon në kohën e Esat Toptanit. Në ditët që jetojmë duhet t’i themi vetes dhe fqinjit këto fjalë: «shko në punë» dhe «shko në shtëpi». Kjo nuk do të thotë të jesh frikacak. Kjo është trimëri e vërtetë qytetare, detyrë. Sepse mund të nisesh ti për të thirrur në rrugë dhe të vritet ai që gjendet rastësisht në krahun tënd. Vetëm urtësia e gjithë popullit mund të shpëtojë vendin. Të panjohurit, ata që kërkojnë trazira e gjakderdhje duhet të izolohen me çdo kusht. Po nëse këta, për fatin tonë tragjik, arrijnë të zotërojnë, atëherë Presidenti Ramiz Alia le të shpallë gjendjen e jashtëzakonshme të pjesëshme për të mbrojtur jetën e popullit. Ti e mban mend si nervozohej ba-bai, kur vinte i lodhur nga puna e në dollapin e ushqimeve dhe nuk gjente asgjë. Dhe ti, Berti, i hakërreheshe nënës, si dhe unë, kur në tryezë nuk gjenim asgjë, për të ngrënë. Dhe nëna jonë e dhimbosur, s’dinte ç’të bënte, si të na qetësonte, që gjithë ditën kishim punuar në arë, ishin lo- Për ushtrinë po flitet shumë. Për depolitizimin e saj. Dhe ti, si ushtar, e ndien peshën e këtyre ngjarjeve. Ndoshta, ndonjë ditë, dikush nga eprorët e tu mund të urdhërojë, të vrasësh përballë vëllezërve të tu, me pushkë në dorë. Ne e duam këtë truall, si çdo shqiptar i ndershëm. Nëna, ditën që ike ushtar, të dha njëmijë porosira, por si vëllai më i madh një këshillë po të jap edhe unë: kundër vëllait tënd mos u lidh! Shqipëria nuk do gjak. E di ç’ndodhi me shokët e tu dhe të mi këto ditë në shtatin tonë? I thirrën në repartin ushtarak. U kishin thënë se do t’u paguanin 25 lekë për çdo ditë (nuk e di se kush është shkruar kjo me ligi). Po kur e morën vesh se do t’i shpinin në Tiranë, nuk e di përse, u thanë eprorëve të tyre: «Nuk shkojmë në Tiranë». Dhe nuk erdhën. Fshatari po e kupton gjithnjë e më tepër pozicionin e tij dhe besoj të mashtr ohet më nga PPSH. Unë dhe ti do të luftojmë deri në pikën e fundit të gjakut për Shqipërinë, por jo për të mbrojtur privilegjet e kastës burokratike. Mjaft u mashtruam! Apo jo, Berti? GANI LEKA Ndroq, 23.2.1991 min pajtimin kombëtar. Është folur mjaft për gjendjen ekonomike të rrënuar një mënyrë a një tjetër saboton këto zgjedhje, prapë të njëjtën punë bën, e çon vendin Nëntori. saj — kurorëzuari i pestë: Sotir Mikl (Vijon në faqen 3)

I dashur Berti! Mbrëmë shkova vonë në shtëpi. Nëna po më priste e mbledhur grusht nga meraku. Ajo ndjek lajmet në televizor, për ngjarjet, që po ndodhin dhe si nënë, e kërrusur pesha e dhimbjes. I tmerrrohet dhunës dhe gjakut. Ti e di këtë. Kur ne shihnim filma, me ngjarje lufte, na thoshte, ta mbyllnim televizorin. Mbrëmë jetëm vonë, shumë vonë. U përpoqa ta qetësoja nënën. Por ajo e ka merakun dhe tek ti. Nuk është vetëm malli për ty, por edhe halli për ditët që po kalojmë. Gjithë këto ditë, unë kam qenë dëshmitar i ngjarjeve të Tiranës. Ti i ke ndjekur në televizor, por mundet dhe të mos i kesh parë, sepse mund të kesh qenë në vendroje apo ndoshta... Sidoqoftë unë po të tregoj copëza nga këto ditë. Ashtu siç i kam parë vetë. Studentët, ti e di ç’bënë. Përkrah tyre erdhi e gjithë Tirana. Punëtorë, fshatarë, intelektualë të sferave të ndryshme: si regjisorë, shkrimtarë, gazetarë nga më të njohurit e vendit tonë. Midis mijëra njerëzve tek studentët kish-te dhe nga fshati ynë. Nuk dua të të kujtoj se si u katandis fshati në këtë vit. Por ca gjëra s’i lë dot pa përmendur. na qetësonte, që gjithë ditën urdhër. As emrin e atij polici! Por pas kësaj, turma u kthye për nga sheshi «Skënderbej» në një kah tjetër. Në trup, Berti, më kalo i rrëngjethur. U ktheva dhe unë bashkë me njerëzit. Ishin mijëra e mijëra që mbushnin rrugët e Tiranës. Njerëzit, ndonëse të revoltuar, e ruanin arsyen. Dhe kur hoqën monumentin e Enver Hoxhës aty ishte. U zhvillua një përleshje e vërtetë me policinë. Pastaj, si për çudi, policët u tërhoqën. Përqafoshin me njëri-tjetrin civilt dhe policët. Pati dhe thirrje «Tani tek varri i Enver Hoxhës!». Jo, Berti, më zymtoi. M’u duk thirrje jashtë çdo kufiri njerëzor. Për fat njerëzit ua kthyen shpinën këtyre thirrjeve. Jemi shqiptarë dhe shqiptari nuk i prek eshtrat e të vdekurit, kushdo qoftë ai Ndodhen dhe akte të tjera të papëlqyera të nesërmen. Dëgjojnë njerëz që të thotë se tani e ka radhën shtëpia e Partisë. Jo këto s’me duken aspak njerëzore, aspak demokratike. Të fundit për këto ngjarje do të të them se thirrje «Duam gjak!», siç e formuloi qeveria dhe u transmetua në lajme nuk ka patur. Ky shtrembërim më duket se ngjall një mister. të vrasë duam, po

Njihet tashmë filozofia e «urtër» orientale e Keopsit: rreth piramidës sa më shumë lilliputë, servilë, të paaftë, zyrtarucë, shkresaxhinjë, vulëvënës, oborrtarë, borizanë, jenicerë, pastaj punë, punë dhe vetëm punë që skllavi të mos ketë kohë të bëhet njeri. Atavizma nderi të një oborri të tillë oriental janë dhe Vasil Marini, Andon Liko, Naje Allkanjari, Naile Bali, Sotir Mita, Filip Boçi, Lulëzim Sinani e Niko Bano të cilëve fati ua kish parathënë se do të lindnin për të bërë karrierë gati egjendare, diku në trojet e Myzeqesë. Vasil Majni: Arkivi i artë i burokracisë e ka rrëmbyer në kafazin e tij dekada më parë. Madje as atij vetë s’i kujtohet saktë, se kur. Shkallën e parë të Olimpit frutrritës (thonë se Vasilli ka studiuar për vitikulturë) e ngjiti si sekretar i komitetit të partisë së punës të rrethit. Më pas ndihmës i sekretarit të parë. Zbret një kat më poshtë. Më vonë një detyrë tepër sekrete: nëpunës i dërjësve ogurze të biografive, dmth, shef i kuadrit të komitetit të partisë. Prej andej përsëri shef kuadri në komitetin ekzekutiv, Motivaçioni: urdhër nga teze Atena, si ekspert me përvojë në atë fushë. Më në fund rrëzohet dinastia e Pahlevive në Iran. Qarkullon dhe Vasili në Lushnjë. Po ku? Drejtor në ndërmarrjen e quajtur e ngjallave, në peshkim. Tami nëpunësial i pallatit prehet i qetë dhe pret të dalë në pension. Madje këtë ditë po përgatitet për një transferim demokratik në Itali. Do të nënshkruajë kontrata me firmat bareze. I kurorëzuari i dytë: Andon Liko, rreth 20 vjet kuadër. Vetë ai tashmë gradimin e parë e kujton me nostalgji. Militant i kryetar kooperativës në Çermë. Kryetar në Çokëna. Drejtor në NB 429. Me që i ra brekt(u) ugarëve, agronomin e natës e emërojnë drejtor në mish-qumësht. S’mbush as një vit. Përsëri në filladin e fushave. E thërret malli i hershëm. Këtë radhë drejtor në NB Grabian. Çdo ditë për ta sjellë në qytet, ku dhe banon, gazi i tij përshkon mbi 30 km rrugë vajtje-ardhje. Këtë detyrë fare mirë mund ta kryej një agronom e ekonomist vendas. E kurorëzuara e tretë: Naje Allkanjari. Më e përkëdhelura e sarajeve. Tetëmbëdhjetë vjet kryetare e organizatës së gruas të Lushnjës. Tetëmbëdhjetë shtëtje në bahçen e kënavë. Emri i saj u bë simbol ndër gratë lushnjare. Nënat e reja uronin të lindnin vajzë e pastaj t’i vinin emrin e saj. Pas tetëmbëdhjetë vjetësh lirohet si kryetare e gruas, për t’u emëruar në një tjetër zyrë: shefe e seksionit të organizimit në komitet. Ndërsa në këtë kohë ajo vegjeton si drejtoreshë e sigurimeve shoqërore. Kujtesë: arsimi i saj — tre klasë shkollë të mesme për kulturë. Kurora e katërt e dërinsë i takon një ledi tjetër: Naile Bali. Shkollimi: të mesme e kryer natën. Rrugën e vështirë, por të lavdishme të pushtetit e nisi si nëpunëse në organizatën e gruas. Më pas kryetare e komitetit të qytetit. Prej andej sekretare e komitetit të partisë së punës për kuadrin. Zbret nga Olimpi në ishullin e parajsës, kryetare e organizatës së Frontit. Populli i Lushnjës ka nevojë për aftësinë drejtuese të saj. Tani drejtoreshë në NTSH, ku drejton edhe shef deputetja e zgjedhur për katër legjislatura rresht në Kuvendin Popullor. I kurorëzuari i pestë: Sotir Mi- (Vijon në faqen 3)

Si shkritmar, si intelektual i zakonshem, si qytetar i thjeshtë, nuk mund të hesht përpara atyre ngjarjeve që ndodhin para syve të mi. Si kushdo tjetër, nuk mund të rri gjykuar, qofshin gjykimet edhe tepër të ashpra. Duke qenë me bindje demokratike, edhe pse i paangazhuar në asnjë parti politike, e kuptoj se duhet të luftojmë për demokratizimin e jetës në Shqipëri. Si shkritmar, si intelektual i zakonshem, si qytetar i thjeshtë, nuk mund të hesht përpara atyre ngjarjeve që ndodhin para syve të mi. Si kushdo tjetër, nuk mund të rri gjykuar, qofshin gjykimet edhe tepër të ashpra. Duke qenë me bindje demokratike, edhe pse i paangazhuar në asnjë parti politike, e kuptoj se duhet të luftojmë për demokratizimin e jetës në Shqipëri, të që është e jona e që e jemi të saj! Sidoqoftë nuk më vjen mirë kur ndodhemi përpara du-kurive tronditëse, të cilat nuk të çojnë tek demokracia, por të largojnë prej saj: qofshin këto magjoime të forcës e të dhunës qofshin anarkiste e shkatërruese. Ekstremet takohen. Qofshim dërheër të distancuar prej tyre! Kjo është edhe porosia: populli i ndershëm në distancohët nga «forca e errëta», nga «forcat destruktive», nga «destabilizatorët», nga «konfrontimet gjakderdhëse», nga «provokacionet e kobshme». E si? Mbarë Tirana jetoi ngjarjet tronditëse, të pashlyeshme, mbrëmë, të 20 shkurtit. Një ditë e paharruar që u mbyll me një vendim të Këshillit të Ministrave, sipas të cilit: «Universiteti i Tiranës, meqenëse do të riorganizohet, nuk do të mbajë emrin “Enver Hoxha”». Këtë kërkesë kishin studentët e këtij Universiteti. Këtë kërkesë e mbështeti një pjesë e mirë e popullit të Tiranës. Këtë e dëshmoi «20 Shkurti». Lind pyetja: pse Këshilli i Ministrave nuk e parandalloi «20 Shkurtin»? Çvlerë ka fjala e urtë pas kundërvi? A nuk mjafton për grevë të përgjithshme (asf-- Por le të mos ndalojmë këtu. Porosia e urtë është të distancohemi nga provokacionet e kobshme! Le të distancohemi... «20 shkurti», edhe po të mos domin, ditët i nënshtrohën kalendarit tonë Gregorian, do të pasohej nga «21 shkurt». Një ditë që nisi (çuditërisht) qetësisht. Sipas buletinit të lajmeve: një Valias punohet normalisht. Në kombinatin «Misto Mame» nuk ka mungesa të punëtorëve. Studentët, dhe të fillojnë përseri në kohën e tyre dhe s’kanë më kërkesa dhe në ndërmarrjet e tjera është rifilluar puna. Nuk flitet më për grevë të përgjithshme. Edhe prigjet janë të qeta. E megjithatë, një mesditë tronditëse! Bu- levar(i) «Dëshmorët e Kombit» trazuar! Sheshi «Skënderbej» i mbushur! Valë kush e trazoi heshtjen? C’I gërrici plagët? Të më falin lexuesit, që do të ndaloj në këtë pikë, edhe pse kam dëshirën –të distancohem nga provokatorët». Për fat të mirë apo të keq, në orën 12º të «21 shkurtit» u ndodha në bulevardin «Dëshmorët e Kombit», ndër të pakët dëshmitarë oku-larë të ngjarjes. Ju lutem, më b(ë)ni ta përshkruaj: ta gjykoj, pasi ta… më gjykoni! Vetë i dytë, vinim nga Universiteti drejt sheshit «Skënderbej». Bulevardi i qetë, si në ditë më se të zakonshme. Pak kalimtarë që vinin e vinin. Asnjë grup mbledhur rrezik-ndjellës. Asnjë manifestim. E nëntë? Asnjë. Nga cepi i Komitetit Qendror në tërheqë vëmendjen për humbje? Nga cepi i … [text cut/illegible] Gjykimi i parë: C’duan tan kë net –Bllok? Madje, (pyetje (Vijon në faqen 2) në së ha mar ajj ur. të pse ar. pse të një SHI IST anti net gen? C’ duk

Monumenti i Skënderbeut në sheshin «Skënderbej»