Me 31 marsin u mbyll faza e pa- e veprimtarisë së partive opozitare. Për PR ajo vazhdoi vetëm 64 ditë, duke përmbledhur brenda saj lindjen e partisë (10.1. 1991) e të shtypit me gazetën «Republika» (10.2.1991), shtrirjen në Tiranë e rrethe me krijimin e 25 degëve, njohjen brenda dhe jashtë vendit si një forcë politike e alternativës demokratike, opozitare ndaj PPSH, nxjerrjen e 165 kandidatëve për deputetë, marrjen pjesë në zgjedhjet e 31 marsit dhe daljen prej tyre pa fituar asnjë vend në Kuvendin Popullor. Shkurt: ne vetëm mbollëm. Natyrisht, kemi besim se farat që hodhëm do të mbijnë dhe shumë shpejt do të kemi se çfarë të korrim. Megjithatë, për këtë etapë të ekzistencës sonë si një formacion i ri politik, njerëzit vlerësojnë shumë arritje të PR të cilat njihen nga të gjithë. Dikush mund të thotë: ç’na duhen të gjitha këto, kur ne nuk kemi asnjë përfaqësues në Kuvendin e ri Popullor? Kush humbet, nuk duhet të justifikohet. Kjo është e drejtë. Po zgjedhjet e 31 marsit, si zgjedhjet e para pluraliste në Shqipëri përbëjnë një dukuri shoqërore me interes të veçantë, që duhen analizuar e shqyrtuar, për të nxjerrë përfundime e përvojë, të cilat do t’i vlejnë vendit në procesin e shpejtë e të pandërprerë drejt një demokracie të plotë e të përmasave ev- madhe opozitare, duke mënjanuar alternativat e tjera. Të njëjtën gjë bënë forcat besnike dhe simpatizante të PPSH. Kjo çoi në një Kuvend dy partiak të dominuar nga PPSH. Pra, nga një shtet monist, në një shtet të ri monist. Demokracia bëri një hap, që duhet përshëndetur si fitore për vendin, por gjithmonë si një hap me përmasa që nuk i plotëson kërkesat e kohës e të kuadrit historik, ku po kalon shoqëria shqiptare. Këtu fshihet dhe rreziku i tij. Rrezik që u shfaq dy ditë pas zgjedhjeve me masakrën e Shkodrës dhe të gjithë vazhdën e lidhur që ajo ka lënë pas. Në qoftë se para 31 marsit na mbante në këmbë shpresa e zgjedhjeve, pas 1 prillit për jetën politike të vendit dhe ecurinë e saj mbeten shumë pikëpyetje. A do të ecë ky parlament dy partiak? Kjo «bikikletë» politike a do të qëndrojë në këmbë? Ne themi, zor! E, për pasojë, Evropa do të na lërë në fatin tonë, i cili na çon drejt të pahonjuarve, midis të cilave, e keqja më e vogël do të jenë zgjedhjet e parakohshme. Pse ndodh kjo kështu? Zgjedhjet nuk janë një akt, por një proces që zhvillohet në kohë. Është e vërtetë se ato u bënë të qeta dhe formalisht të administruara korrekt, pavarësisht nga aksidente të veçanta. Kjo është mbresa që kanë marrë dhe të huajt, por jo të gjithë. Bullgarët me përvojën e tyre demokratike, duke mënjanuar konkurrencën e egër, që të përdorin sa më shumë tjetër parti politike, partia komuniste dhe ish-ushtarët që nuk mund ta çonte vendin drejt një qeverisjeje të unitetit kombëtar aq të nevojshme. Dihet nga të gjithë se në zgjedhje nuk ishin të barabartë e, për pasojë, ato nuk ishin të lira. Partitë opozitare përveç moshës, shtrirjes, ndryshonin në mënyrë të theksuar, nga baza materiale dhe mjetet e komunikimit masiv. Pa përmendur mundësitë e PPSH për të ndarë tokë, bagëti, premtime për rrugë, ura, fabrika, bursa, specializime, etj. Por përparësia më e madhe e PPSH qëndronte në zotërimin psikik të elektoratit dhe të botës emocionale të njerëzve nëpërmjet kompleksit të frikës. Ajo vuri në shërbim të gjitha armatosjet, që të shkarkonte sa më shumë kundërshtarë të bindur nga tërësia përmes kalimeve të lira të kufirit, eksodëve, etj. 100 mijë refugjatë në më pak se 8-9 muaj nuk janë pak. Por me kaq nuk mbaron. Tani le t’i referohemi artikullit të gazetës «Bashkimi»-Elektorati në zgjedhjet e 31 marsit», datë 8.4.1991, i cili jep disa të dhëna me interes të veçantë, që flasin qartë për shtigje e mundësi manipulimi në mënyrë të pakundërshtueshme. Është flagrant fakti që zgjedhja e një deputeti diku bëhet me 13 mijë votues e diku me 5 mijë. Pra i njëjti numër votuesish në fshat kandidatë dhe të propagandonin programet e tyre njëherazi, kur PPSH çdo gjë e kishte të stisur. E dyta: Kërkesa e drejtë më 9.2.1991 për kthimin e sistemit të votimit nga mazhoritar në proporcional dhe depolitizimin e MPB dhe Ushtrisë u shoqërua me dy mangësi: me një afat të gjatë përgjegjësie (15.3.1991) dhe me një qëndrim jo këmbëngulës pas mbarimit të tij, pasi me plotësimin me kandidatë për deputetë të 250 vendeve nga PD dhe 165 vendeve nga PR u krijua një moment euforik dhe karshillëku që e dobësoi krahun e demokracisë. E treta: Krahu opozitar i mungoi koordinimi i paraqitjes së kandidatëve (sic e bëri PPSH me subjektet e saj) në vartësi të mundësisë së fitimit të tyre, ku PD të paraqitej më e fortë, të largohej PR dhe anasjelltas. Ky studim do t’i sillte opozitës një shtesë vendesh në parlament jo më pak se 20 përqind. E katërta: Puna e pamjaftueshme me fshatin, për t’i bërë të kuptueshëm programet shumë të avancuara të opozitës e në veçanti të PD. Por nga të gjitha goditjen më të rëndë demokracia e mori nga sistemi mazhoritar i votimeve. Pranimi i sistemi proporcional, për përparësitë e trajtuara në disa artikuj të «Republikës» dhe RD do t’i jepte me siguri Shqipërisë një parlament pluralist dhjet të plotë e të përmasave evropiane dhe, në veçanti për PR dhe të gjitha partitë e tjera opozitare. Për afirmimin e mëtejshëm dhe konsolidimin e tyre si forca politike. Më 31 mars demokracia fitoi më pak se ç’i takonte si pasi dhe alternativa. Ajo u përfaqësua vetëm me PD. Vendi realizoi mbetë përsëri monist, megjithëse parlamenti formalist do të quhet pluralist. Të ne ndodhi ajo dukuri që është përsëritur edhe në disa vende të tjera të Lindjes, pa tradita pluraliste: polarizimi i elektoratit drejt partive opozitare skajore, ose që kanë më shumë shanse të fitojnë. Votimi i 31 marsit te ne qe një votim emocional, që priste me ankth si do të përfundonte ndeshja e parë midis demokracisë dhe PPSH, që për 46 vjet kishte administruar jetën politike dhe ekonomike të vendit. Forcat demokratike të përmbledhën të gjitha rreth PD si partia më e qeta dhe formalish gjithë. Bullgarët me përvojën e tyre dhe amerikanët ekspertë flasin ndryshe. Dhe ne po mundohemi të themi mendimin tonë. Ato mund të ishin krejt ndryshe, po të donte «arkitektja» e tyre, PPSH, e cila nga frika e humbjes, edhe kësaj radhe gaboi, duke e shtyrë zgjedhjen që imponon koha, në kurriz të popullit dhe të halleve të tij. Ajo nuk lejoi të krijohej një ansambël demokratik për të drejtuar vendin, që të përfaqësonte të gjitha tendencat politike të masave. Pas zgjedhjeve dëgjohen shumë argumente, bëhen shumë llollari, mbrumeni për rrënjët e thella, parashikimet, besnikërinë ndaj PPSH, sikur ajo duhet të shpëtonte dhe jo populli me varfërinë e tij. Duhet të jeni me realistë, jo sentimentalë, drejtues të PPSH. Do të kishit të tjera dimensione, po t’i hapnit me ndershmëri drithërën jeshile demokracisë. Me këtë nuk kërkojmë E para: Ajo pranoi një afat zgjedhje (31.3.1991) që ishte shumë larg kërkesave të zhvillimit të një fusha elektorale luajale dhe mbi të gjitha me ligjin që ishte hartuar para pranimit të pluralizmit politik. Partitë opozitare duhet të shtriheshin, të konsolidoheshin, të nxirrin kasit», në mënyrë të pakundërshtueshme. Është flagrant fakti që zgjedhjet fshat nxjerr 2 deputetë, në qytet 1. Rregulli i thonë kësaj? Po le të shkojmë më tutje. Po sipas këtij artikulli morën pjesë në votime 1 956 232 qytetarë, ndërsa votuan 1 949 816 dmth. në kutira janë gjetur 6 416 fletë votimi më pak?! E cuditeshme kjo aritmetikë?! Na del se fletë-votimet janë marrë, por s’janë hedhur në kuti. Dhe këtu qenka shfaqur dukuria e përvetësimit? Pa përmendur votat e pavlefshme prej 92 547 etj. Kuptohet, këtyre u duhen shtuar dhe gabimet e vetë opozitës për mungesë përvoje, të cilat u shfrytëzuan mirë nga PPSH siç janë: Për realiteti historik është një gjë dhe arsyetimet janë një gjë tjetër. Në këtë kuadër të krijuar, si çdo parti, dhe PR duhet të arrinte detyrat e saj për të ardhmen. HY S E N ÇOBANI

Kur Partia e Punës siguroi shumicën absolute të deputetëve, e demokratike ndien zhgënjim. Kishim të drejtë, sepse me mekanizmin e votës kjo parti, që ka bërë ligjin për 46 vjet, përsëri ka në dorë fatet e Shqipërisë. Pra, kishim dhe kemi monizëm përsëri në parlament, kur nga ai pritet e ç’nuk pritet për nënën Shqipëri. Po pati dhe disa që hodhën një rreze drite me mendimin që freskimi i deputetëve të radhëve të Partisë së Punës me tërë ata të rinj doemos do të sjellë ndryshim. Sepse s’mund të ketë të njëjtin mendësi një deputet i «fosilizuar» për legjislatura të tëra e në drejtim gati të trashëguar partiak, me një të ri, përfaqësues i brezave që kërkojnë më të vërtetë ndryshim. Dhe të tillë midis komunistëve nuk gjen pak. Por kjo ide sikur na u zbeh, kur, për vërejtjet që bënë për disa zona e parregullsi të ditës së zgjedhjeve të 31 marsit deputetët e Partisë Demokratike, mekanizmi i votës, bëri që ato vërejtje të protokollohen! A thua do të vazhdojnë punimet kështu? Pse i bëjmë këto pyetje? Meqë projekt-kushtetuta u botua më 10 prill. Deri më 15, që u hap kuvendi, pra mbetën katër ditë për të studiuar këtë manifest të së sotmes dhe të së ardhmes sonë. Duke hequr për deputetë e rretheve të largëta edhe ditën e udhëtimit, për një pjesë të tyre kjo kohë studimore mbeti vetëm tri ditë. Nejse, sipas praktikës moniste, kur pak rëndësi kishte koha në dispozicion, mjaft që specialistët ta paraqesin si një dokument të aprovuar nga aproçet e tyre, ky projekt duhej miratuar. Përsëri një praktikë e vjetëruar rutine, ma tepër e gabuar, për një kuvend që s’ka për të qenë më një pushtet dursi si me sustë për të thënë «Po» për çdo gjë. Në këtë vërejtje nuk po prekim fare ndryshimet e mëdha të këtij projekti me kushtetutën ekzistuese dhe me variantin e parë, sepse ato kanë shumë ndryshim. Megjithatë ajo është kushtetutë dhe për të nuk mund të falet asnjë nxitim. As nuk mund të kënaqemi duke thënë: «Ka shumë përmirësime», kur duhet që barometri matës të mos jetë e dëshmja, po e somja dhe e nesërmja. Prandaj dhe lind debati legjitim e bashkë me të ai i konsensusit, ai pajtim ose ajo marrëveshje, që krijon premisa për të mos na çuar në gabime. Kërkuan deputetët e Partisë Demokratike, konkretisht Abdi Ba- Baleta dhe të tjerë që kohë për këtë miratim të shtyhet dhjetë ditë, që të kemi një mikrodialog për projektin e pastaj diskutim e miratim në kuvend. U kundërshtua nga disa deputetë të Partisë së Punës që shprehën mendimin e tyre, ndodfta të ni- si nga ai mendim i rrënjosur në mendjet tona, «Si do të kundërshtojmë një aprovim të tillë, kur nga lart është hedhur për aprovim», «si do të votojmë ligjin themeltar të shtetit tonë, kur situata jonë kritike nuk pret?». Nuk dua dhe nuk kam të drejtë t’i quaj këta njerëz monistë, por do të kishte çuar ujë në këtë mulli, po të ishte marrë për bazë dëshira e tyre për miratim. Do të kishim përsëri një veprim si dikur, veçse me dallimin që miratimin e kundërshtuan deputetët e opozitës. Po kaq nuk mjafton. Është pak për Shqipërinë. Prandaj dhe përmes dialogut (pa ç’ka se është zgjedhjesh dhe deputetët mbi supe e ndien peshën e tensionit të punës) në konturohej dukuria e parë pozitive e këtyre bijve të Athd… pluralist. Nuk qenë pak ata që menduan: «Sikur nuk e kanë këtë që kërkojnë disa ditë studim. Është për të mirën tonë, të Shqipërisë». Kujtoj Ismail Leshlin, Dritëro Agollin, për të mos e shtuar listën e këtyre komunistëve, që ndiejnë peshën e madhe të përgjegjësisë për këtë miratim. Kjo është një fitore e, në qoftë në të mirë (gjë që nuk dyshohet), të tilla mirëkuptime paçim gjithnjë. Një bashkëpunim si në rastin e deputetit të Partisë së Punës nga rrethi i Shkodrës Shaqir Vukaj që propozi për raportimin e Komisionit Parlamentar për ngjarjet tragjike Shkodrës dhe thirrjen drejtuesit popullit të këtij qyteti e rrethit. U the akuati e heshtja e pajustifikuar e Partisë së Punës dhe si me të misteri këtë krim, duke e futur fillimisht edhe në udhë të gabuar. Dhe u caktua komisioni parlamentar u hartua dhe thirrja. Prandaj populli i rrethit të Shkodrës dhe tërë Shqipërisë pret të enjten që vjen për këto dy ngjarje të mëdha. Pret të dëgjojë dialogun, se dëshiron konsensusin, mirëkuptimin, që të çon më natyrshëm në miratim, në krahasim me votimin ose fitorën me shumicën e numrit të deputetëve, aq më tepër që kjo s’duhet të luajë pa votim të thjeshtë. Po, po, ashtu si bota që po marrim si shembull. Atëherë deputeti, i secilit grup do të jetë më i lirë për të thënë mendimin e tij, pa patur, në një mënyrë ose një tjetër, trysninë e partisë që i përket. Le të shpresojmë. PETRO DHIMITRI

Në përfundimin, me të cilin do të vendoset për fatin e Jugosllavisë, shqiptarët do të shprehen si popull, megjithë të tjerët na e mohojnë një gjë të tillë, deklaroi në konferencën e sotme për gazetarët kryetari i Lidhjes Demokratike të Kosovës, Ibrahim Rugova. Në goftë se për referendumin do të deklarohen qytetarët, atëherë këta do ta bëjnë edhe shqiptarët. Megjithatë, në goftë se deklarohen kombet shpall republikën, ne do të organizojmë referendumin tonë dhe vetë do të vendosim për fatin tonë. Duke iu përgjigjur pyetjes për nacionalizmin e Serbisë, Rugova tha: «Nuk do të japim asnjë për- se të Kosovës, as do të pranojmë ndarjet e saj në rajone dhe rrethe. U rekomandojmë serbëve të kenë më mirë për ata që të përfundojnë marrëveshjen me shqiptarët dhe nuk lejojmë që të marrin asnjë pëllëmbë të tokës së Kosovës.»

— Një deputet i PP-së mbështet deputetin e PD-së — Kam ndjekur si gazetar disa sesione të Kuvendit Popullor, por si ky i tanishmi asnjë. I pari kuvend pluralist. Ankthi, si një sëmundje ngjitëse, qarkullojnë sa në plate dhe në galeri. Si do të shkojë ky kuvend? Nuk munguan edhe thëniet «Do të shohim gallatë». Dhe nisi vërtet si gallatë. Komedi, nganjë shumë procedura të parlamentit pluralist nuk pëlqyen, si tragjedi kur sheh se 30 për qind e karikave janë bosh. Seanca e parë kaloi si kaloi. Po e dyta? Do të vijë apo jo lata të demokratikës? Erdhen, erdhën! Në letësitëm tek të gjithë. M’u duk shenjë ogurmirë. U rrit shpresa se parlamenti do të funksionojë. Por prapë akulli Disa ndodijnë në rrëfët në SHKODËR, disa jo. Po ç’bën, more shokë deputetë. Dua t’ju kujtoj të gjithë-: Shkodër një fakt: ata që ranë në Shkodër janë shqiptarë. Por jam i utuar e nuk kam të drejtë të flas. Si qogolu u rrit ankthi: «Bobo, e pat parlamenti, u prish». Aq më tepër kur një deputet i PP-së i drejtohet Sali Berishës: «Dy gjëra të ngritë ditën e votimeve mos të kanë mbetur vesi nga mitingjet». Nuk la mora vesh emrin këtij deputeti, por me siguri do të ketë dalë nga salla me veshë skuquar nga turpi. Dua të pyes këta deputetë: Çfarë të dha populli kur të nisi? Mos vallë porosi: «Dëgjo, t’i dërmosh ata të demokratikës, edhe kur janë në rregull…» Jo kështu. I dashur deputet. Si thua ti, të këqijat nga opozita na vijnë? E mori dreqi këtë punë, thamë në galeri. Por çdo ankth e ka një fund. Herë të hidhnur e herë të lumtur. Këtë herë për fatin e mirë të parlamentit e të Shqipërisë funksionoi që u lumtur. Një deputet i PP-së, Ismail Leshli, e çau akullin i pari: Bravo i qofte! —Jam dakort me propozimin e kolegut të Partisë Demokratike, Neritan Ceka. Skandal? Kurrësesi! M’u duk se më në fund u gjet çelësi i artë. «Është e mirë ajo që i vlen Shqipërisë, pavarësisht kush e thotë e kush e bën». Akulli u thye. Dhe në plate gati të gjithë deputetët më në fund e kuptuan. Mund të ndodhi edhe kështu. Stavri Kallço e Dritëro Agolli nga njëra anë, Arben Imami e Prèc Zogaj nga ana tjetër, fillo një e gjejmë pika takimi me njeri-tjetrin. Bindem përfundimisht Parlamenti do të funksionojë. Dhe e malli drejtuesi i seancës A. Çarçani që për të sqaruar një problem delikat i drejtohet: «Kujt do të thoni ju? Deputetit Abdi Baleta! Opozitës?! Aspak! Specialistit Atij që i zë vend fjala. Parlamenti ka nevojë për difuzion. Ka shumë gjëra në shënkimin. Kryesorja: Shqipëria!» THANAS QERAMA

Krujë Më 19 prill zhvilloi punimet Konferenca e parë e Degës së PR të rrethit të Krujës. Konferenca zgjodhi kryesinë e degës me kryetar Ahmet Hasanin dhe sekretar Mehmet Pashën. Në konferencë mori pjesë edhe sekretari i Komisionit Nisëmëtar të PR Vangjush Gambeta. Lushnjë Ditën e premte, datë 19.4.1991, në drejtimin e kryetarit të Degës së PR Shpend Sallaku, u mblodh aktiv i zgjeruar i rrethit, i cili diskutoi për detyrat e reja që dalin për zgjerimin dhe shtimin e antarësisë së Par- tise në qytetin e Lushnjës dhe në fshatrat e rrethit të saj. Në fjalën e tyre Sheme Krasniqi, Milika Rama, Arjan Babo e vunë theksin tek puna që duhet bërë për të sqaruar lidhur me qëndrimin e PR për situatat që po kalon vendi ynë. Në fshat thanë në diskutimet e tyre The- mel Bellu, Gjinim Dure, nga Plu- ku, Vath Hajdari nga Hajdaraj, Peti Sota nga Divjaka, Isuf Ma- niko nga Karbunara. Bashkim Sulçe nga Kolonja Adriatik Leka nga Tërbuf etj. Shtatari po kërkon për punën që bën dhënë dhe është duke u punuar për të punuar e kuotat që i kanë dhënë dhe dhe ashtu po të kërkohet. Intere- suar për punoje në kooperativë. Kjo nuk është zgjidhje.

kanë qenë pa për- per- pas mono- nuk ur- e pret mjaft socialë se për Ai zin- Ashk- test të koda- Ata oha do është, të ra- Perikli Perikliu ostanda nga Ro- si, Medi Hasan- Gora- urmë ra- republikës e ben- social- Pavar- [teksti në kolonat e majta është i prerë dhe i palexueshëm pjesërisht]