Sot, në emër të lirisë dhe demokracisë, dënimi me vdekje quhet barbar dhe demokratët evropianë e quajnë një relikt të kohërave të errta. Megjithatë jo shumë kohë më parë, ekzekutimet publike ishin pjesë e zakonshme e jetës. Kjo ndodhte jo vetëm në vendet e Lindjes, por edhe në Europën Perëndimore, në këtë djep të qytetërimit modern. Në Francë ekzekutimi me gijotinë u hoq vetëm para disa vjetësh. Një ndër vendet ku ekzekutimet publike e ku dënimi me vdekje përbënin një ritual të përgjakshëm, ishte Anglia e shekullit të 18-të. Vetëm në Londër ekzekutoheshin çdo vit mesatarisht mbi 50 njerëz, pa llogaritur e varur në trekëmbësha dhe prerje koke. Në këtë vend, që njihej si toka e lirisë, ishte e mjaftueshme të vidhej një bukë për të përfunduar në litar. Gratë që vrisnin burrat e tyre dënoheshin duke u djegur për së gjalli. Ligjet ishin aq të rrepta saqë numri i veprave penale të dënueshme me vdekje rritej pa pushim. Këta njerëz vriteshin jo vetëm për krime të rënda, por shpesh edhe për kundërvajtje të vogla. Për këtë arsye, shumë bashkëkohës e quajtën atë rend një sistem demonak. Ai prodhonte jo vetëm krim, por edhe spektakël. Njerëzit mblidheshin në sheshe për të parë të varurit dhe prerjet e kokave, sikur të ishte një panair. Në këto rrethana, një njeri i quajtur John Howard[?] dhe më vonë reformatorë të tjerë nisën të kërkojnë ndryshim. Ata dënuan burgjet e pista, proceset çnjerëzore dhe hakmarrjen shtetërore. Dalëngadalë, ky sistem filloi të lëkundej. Idetë e ndriçimit, mendimi liberal dhe revolucioni industrial e ndryshuan shoqërinë. Por kujtesa e atyre viktimave mbetet një dëshmi e tmerrit që mund të prodhojë shteti kur nuk kontrollohet nga ligji dhe morali.

Këtu është bota në miniaturë. Brenda mureve të saj gjenden njerëz pa emër, pa dinjitet dhe pa shpresë. Ata janë të burgosur jo vetëm nga hekurat, por edhe nga sistemi që ua ka rrëmbyer jetën. Njeriu këtu nuk është më qenie, por numër. Kjo skenë, e ilustruar me një dorë që mban fort një zog të trembur, simbolizon fatin e individit nën shtypjen totalitare. Njeriu shtrëngohet, i merret fryma, i thyhet vullneti. Ai mësohet të heshtë, të dridhet, të presë urdhrin e radhës. Në vend të besimit, ka frikë. Në vend të ligjit, arbitraritet. Në vend të së drejtës, ndëshkim. Njerëzit pa zot janë njerëzit që sistemi i ka lënë pa mbrojtje, pa drejtësi dhe pa zë. "Ky vend ka zot"

Sikurse shteti totalitar, ideologjia e tij e mbyllur synon të paraqitet si e pagabueshme. Kur para saj kërkohet llogari për dështimet në bujqësi, përgjigjja vjen me justifikime, jo me argumente. Kjo duket edhe në qëndrimin e PPSH-së ndaj kërkesave për debat të hapur mbi krizën e fshatit. Bujqësia shqiptare ndodhet në një gjendje të rëndë. Fshatarët përballen me mungesë farërash, mjetesh pune, karburanti dhe lirie për të vendosur mbi prodhimin e tyre. Tokat janë lënë pas dore, rendimentet bien, ndërsa propaganda vazhdon të flasë për suksese imagjinare. Kërkesa për debat nuk është provokim, por detyrë qytetare. Vetëm duke pranuar të vërtetën mund të gjendet rruga e shpëtimit për fshatin. Refuzimi i debatit është refuzim i përgjegjësisë. Ai tregon se partia nuk ka as vullnet e as guxim për t'u përballur me realitetin. Në këtë gjendje, nevoja për reformë të thellë në bujqësi bëhet edhe më urgjente. Fshati nuk mund të mbahet më me urdhra dhe plane të dështuara. Atij i duhet pronë, treg, iniciativë dhe respekt për punën.

Vëllezër dhe të tjerë Që lëvizja e vërtetë demokratike nuk mund të rrijë e mbyllur në një sallë mitingjesh e deklaratash, kjo tashmë është e qartë. Ajo duhet të hapë dyer të reja, të takojë grupe të ndryshme shoqërore, të bisedojë me njerëz konkretë, të dëgjojë hallet e tyre dhe t'u japë atyre zë. Një derë e tillë është bota e ish-të përndjekurve politikë, e njerëzve të besimit, e atyre që u shtypën për bindjet e tyre, për prejardhjen, për fjalën e lirë. Demokracia jonë mbetet e cunguar nëse nuk arrin të përqafojë këta njerëz dhe të njohë plagën e tyre. Po kështu, çdo derë që hapet drejt shtresave të varfra, të rinjve, grave, punëtorëve dhe fshatarëve, është një derë që çon drejt konsolidimit të shoqërisë së lirë. Demokracia nuk duhet të mbetet privilegj i pakicave që flasin bukur; ajo duhet të bëhet frymëmarrje e përditshme e shumicës. Kjo është një provë tjetër për seriozitetin tonë politik. Të dimë të dëgjojmë, të dimë të bashkojmë, të dimë të falim, por edhe të mos harrojmë. Sepse pa kujtesë nuk ka liri të qëndrueshme, dhe pa drejtësi nuk ka demokraci të vërtetë.

(Vijon në faqen 2) Tranzicioni ynë do të ketë kuptim vetëm nëse njerëzit ndiejnë se jeta e tyre mund të ndryshojë. Nuk mjafton të rrëzohet frika; duhet të rilindë besimi. Njerëzit kanë nevojë për shpresë konkrete: punë, bukë, siguri, dinjitet. Shpresa nuk kthehet me slogane. Ajo vjen kur fjala përputhet me veprën, kur premtimet shoqërohen me zgjidhje dhe kur qytetari ndien se shteti nuk është më kundër tij. Në të kundërt, dëshpërimi mund të kthehet në apati dhe apatia në humbje të besimit tek demokracia. T'u kthejmë njerëzve shpresat do të thotë të hapim rrugën e pjesëmarrjes së tyre, të nxisim punën dhe nismën, të mbrojmë të dobëtit dhe të vendosim drejtësi. Vetëm atëherë Shqipëria do të fillojë të marrë frymë lirshëm.