VEZHGUESI I PARLAMENTIT Më 25 prill 1991 në orën 10.00 u hap seanca e 4-t e legjislaturës së 12-të të Kuvendit Popullor. Pothuajse qysh nga mëngjesi dhe në mbrëmje deputetët diskutuan rreth projektkushtetutës së paraqitur për miratim. Të të tre grupet parlamentare ndjehej një shqetësim i vetëm: Shteti ligjor të fillojë funksionimin sa më parë. Një gjë e tillë u konfirmua edhe nga deputeti i PPSH-së Lufter Xhuveli i cili theksoi se gjatë takimeve midis forcave politike gjatë javës së kaluar u arrit në një emërues të përbashkët për shbllokimin e shtetit ligjor. Por gjithsesi, vazhdoi ai, nuk u arrit një formulë e përbashkët për kushtetutën. Më pas ai shtroi për diskutim dy variante. Madje seccili nga rreth 20 diskutantët e PPSH-së dhe PD-së paraqiti argumentet përkatëse për këtë problem, veçse gjithnjë ata e orientonin diskutimin që zgjidhjet t’i shërbenin fillimit të funksionimit të shtetit. Deputetët e PPSH-së N. Dokle, L. Çuçi, F. Abdiu, Sh. Canaj, Sh. Korbeci etj., e shihnin më të arsyeshme që kjo mund të arrihej duke miratuar në parim projektkushtetutën e paraqitur. Sipas tyre kjo projektkushtetutë është mjaft e arritur nga që gjatë hartimit të saj janë marrë në konsideratë disa kushtetuta të vendeve të përparuara të botës. Ata e vlerësonin këtë projekt dhe faktin tjetër se ndryshon dhe është shumë më e përmirësuar se kushtetuta e vitit 1976. Ndërsa deputetët e PD-së, G. Ruli, A. Imami, L. Cela, V. Stamo, A. Mero, P. Arbnori B. Reso, A. Billeta etj. zgjidhjen për funksionimin e shtetit juridik nuk e shihnin... GENC TIRANA (Vijon në faqen 6)

- Deputeti i PD-së Genc Ruli, shpjegon arsyet - Shfuqizimi i Kushtetutës së vitit 1976 dhe miratimi i një Kushtetute të re, thellësisht demokratike e të përparuar, është pa dyshim një faktor me ndikim të ndjeshëm në të sotmen, por për më tepër ai do të ketë ndikim të jashtëzakonshëm edhe në të nesërmen dhe perspektivën e vendit. Ndërsa zgjedhja nga ky Kuvend i organ-eve të larta të shtetit është një problem që në mënyrë më imediate i përket vetëm kapërcimit të situatave të sotme. Realiteti specifik që përjetojmë sot, na shtyn të gjykojmë që këto dy probleme të cilat natyrisht kanë lidhje me njëri-tjetrin të mos i trajtojmë vetëm në kuadrin e një kushtëzimi determinues. Zgjidhja më e drejtë dhe e përgjegjshme e problemeve të situatës së sotme, do të jepej vetëm në qoftë se me realizëm e urtësi do të dinim, të veçonim problemin e konstitucionalizmit demokratik të shtetit, nga problemi i krijimit të shpejtë të organeve kryesore të tij dhe i pajisjes së tyre me plotfuqishmërinë e duhur ligjore. Por që me fillimin e punimeve të këtij Kuvendi zgjidhja e këtyre dy problemeve u ... [teksti vazhdon i prerë në skajin e poshtëm] Zolave të Projektit nuk pasqyrohen tërësisht konturet e një shoqërie e shteti plotësisht demokratik, bashkëkohor e të emancipuar. Më konkretisht do të thelësonim këto mangësi e defekte të dokumentit. 1. Megjithë përparimin e bërë në këtë drejtim, në nenet e projektit ende ndihet direkt apo indirekt roli dominues i një shteti [paragrafi vazhdon në kolonat ngjitur] ... pluralizmi politik nuk konkretizohet shprehimisht në strukturat politike të shtetit. 4. Rendi ekonomik i sanksionuar në projekt përmban jo pak kategori e nocione socialiste. Të cilat eksperienca jonë e botërore i vërtetoi pa perspektivë jete (roli i shtetit, format e pronës). Jashtë këtyre vërejtjeve duhet thënë se Komisioni i ngarkuar për hartimin e projektkushtetutës ka përballuar me mjaft dinjitet e cilësi një punë të madhe e të vështirë. Mangësitë e parashtruara duhet të përlligjen së pari me faktin më evident se ai u formulua në kushtet politike krejtësisht të ndryshme nga ato të sotmet dhe u ngarkua me detyra të tjera nga ato që iu desh të përballonte më pas. Mungesa në përbërjen e tij të përfaqësuesve të partive të opozitës sigurisht që e ka ngushtuar kuadrin e mendimeve e diskutimeve të nevojshme. Së dyti, ndryshimet e mëdha e të vrullshme që kanë ndodhur në këto pak muaj sigurisht që e kanë tejkaluar në shpejtësi ndryshimet në konceptet e mentalitetin e njerëzve. Këtij fenomeni të përgjithshëm i janë nënshtruar dhe hartuesit e projektkushtetutës. Shteti demokratik, të rendit politik, ekonomik e social. Ky ligj do të siguronte një kuadër të përgjithshëm kushtetues për rregullimin juridik të shtetit, pa qenë në vetvete as një kushtetutë provizore, as edhe një kushtetutë e re. Sigurisht që ai do të shpalosë së pari çfuqizimin e Kushtetutës së vitit 1976, dhe menjëherë do të shërbente si bazë për zgjedhjen e Kryetarit të shtetit, të Qeverisë dhe të organeve të tjera të nevojshme. Në vijim, brenda kuadrit kushtetues të këtij Ligji Bazë duhet të nxirren doradorës ligje të ndryshme që do të bëjnë rregullimin juridik të aspekteve e fushave të ndryshme të jetës, të shoqërisë e shtetit. Në këtë paketë, ligjesh do të përfshihen së pari dekretet e miratuara nga Kuvendi, që janë nxjerrë deri kohët e fundit (për investimet e huaja, ndërmarrjet e përbashkëta, privatizimi, etj) si dhe dispozita të reja ligjore të fushës ekonomike e politike. Mbi këtë paketë ligjesh në krye të së cilës qëndron Ligji Bazë do të bazohet rregullimi juridik i shtetit, deri në nxjerrjen e Kushtetutës së re. Veprimtaria jo e [teksti vazhdon i prerë në skajin e poshtëm] vogël legjislative e shtetërore që do të zhvillohen gjatë kësaj periudhe kohe dhe ndryshimet e zhvillimit që do të vazhdojnë të kryhen në realitetin tonë, do të shërbejnë dhe si një përvojë e madhe për t’u shfrytëzuar në dobi të hartimit të një Kushtetute të qëndrueshme, moderne e të përparuar. Miratimi i shpejtë i këtij Ligji bazë është i vetmi akt i drejtë dhe realist i mundshëm po të kemi parasysh kohën, mundësitë dhe përvojën që zotërojmë sot. Hartimi dhe miratimi i një Kushtetute krejtësisht të re, është një ndërmarrje e vështirë e shtrirë e cila kërkon më tepër kohë, një gjykim më të thellë e më këndvështrim të largët perspektiv. min e konstitucionalizimit të këtij Kuvendi zgjidhja e këtyre dy problemeve u sqarua sipas alternativës tjetër, të një kushtëzimi rigoroz të tyre. Ta aprovojë Kushtetuta e re mbi bazën e një miratimi në parim të projektit të përgatitur, duke e konsideruar këtë si dokument me fuqi të përkohshme veprimi dhe mbështetur në këtë kushtetutë, të zgjidhen organet e larta të shtetit. Grupi i deputetëve të opozitës, që gjatë kësaj jave u angazhuan seriozisht e me përgjegjësi në studimin e materialit të Projektkushtetutës, ka arritur në mendimin që miratimi në parim i këtij dokumenti nuk do të ishte zgjidhja e duhur për problemet që shtrohen. Kjo për arsyen e parë se në përmbajtjen e parimeve e klauz të kudondodhshëm në sferat e ndryshme të jetës shoqërore. Kjo shtrirje e gjerë e rolit e funksioneve të shtetit, sigurisht që kufizon sferën e veprimit të individit e shoqërisë (partitë, ekonomia, kampet). 2. Struktura e organizimit të organeve shtetërore, përsëri bazohet në një centralizëm të tepruar, duke mos i lënë hapësirë autonomisë lokale e decentralizimit administrativ. Një organizim i tillë nuk përputhet aspak me një shoqëri të lirë që bazohet në demokracinë politike e ekonomike. 3. Ndonëse shpallet si një nga themelet kryesore të shtetit shqiptar, vrullshme që kanë ndodhur në këtë i janë nënshturar dhe hartuesit e projektkushtetutës. Miratimi në parim i projektit si një kushtetutë e plotë po me efekte provizore, e cila shumë shpejt do t’i nënshtrohet ndryshimeve jo të vogla, nuk do të ishte një akt i përpjekur e serioz për këtë kuvend të parë pluralist, të cilit i duhet të përballojë një nga situatat më kritike në jetën e kombit tonë. Të nderuar deputetë! Duke gjykuar me përgjegjësi mbi situatat e krijuara dhe për t’i dhënë rrugë ligjore krijimit të organeve drejtuese e fuqiplote të shtetit, ne propozojmë: hartimin e miratimin e një Ligji bazë ose themelor, i cili brenda një numri të kufizuar nenesh (disa dhjetra) të përmbante vetëm parimet më esenciale të organizimit të

Komisioni i Posaçëm Parlamentar i përbërë nga deputetët Ajlli Alushani, kryetar, Emin Mysliu, nënkryetar, Stavri Kallço, sekretar dhe Gëzim Haxhiu, Islam Gjana, Ilir Dushi, Xhemal Dauti, Petraq Curri dhe Esat Myftari, anëtarë, në mungesë të deputetit Thoma Miço, i cili me arsye nuk është paraqitur në mbledhjet e Komisionit, filloi punën e tij në datën 20. 4. 1991. Duke ndjerë përgjegjësinë e madhe, si dhe domosdoshmërinë e sqarimit sa më parë të Kuvendit Popullor, dhe të mbarë opinionit publik të Shkodrës, dhe të mbarë vendit. Komisioni i Posaçëm Parlamentar e zhvilloi veprimtarinë e tij në frymën e mirëkuptimit dhe të unitetit të plotë mes anëtarëve të tij. Komisioni i Posaçëm Parlamentar, pasi bëri programin e punës, zhvilloi një sërë takimesh dhe konkretisht, në datën 21.4.1991, dëgjoi raportimet e Kryetarit të Hetuesisë së përgjithshme, Qe- [tësti vazhdon i prerë në skajin e poshtëm] ...tuesit e organeve të punëve të brendshme të rrethit të Shkodrës. Veç kësaj, një takim të veçantë zhvilloi Komisioni me Grupin e Posaçëm Hetimor dhe atë Prokurorisë së Përgjithshme, ku dëgjoi raportimet e tyre dhe u kërkoi spjegimet lidhur me punën e kryer, si dhe dhëmbënguli në nevojën e zgjedhjes sa më të shpejtë të çështjes dhe vënien para përgjegjësisë të fajtorëve. Më pas Komisioni mori takim dhe me përfaqësues të forcave të ndryshme politike, të organizatave shoqërore të rrethit, si dhe përfaqësues të Komunitetit Fetar. Krahas këtyre takimeve, Komisioni u bëri vizitë edhe familjeve të viktimave të datës 2.4.1991 për t’u shprehur atyre ngushëllime. Më datën 24.4.1991, Komisioni dëgjoi raportimin e Ministrit të Punëve të Brendshme, Gramoz Ruçi, i cili dha përgjigje edhe për pyetjet që iu bënë. [teksti vazhdon i prerë në skajin e poshtëm] Në bazë të të gjitha njoftimeve, hetimeve dhe spjegimeve të dhëna nga përfaqësuesit e pushtetit, të forcave politike, Sindikatave të Pavarura, organeve të hetuesisë dhe prokurorisë, kronologjia e ngjarjeve të Shkodrës është si vijon: - Më datën 1 Prill 1991, në orët e para të mëngjesit grupe manifestuesish janë grumbulluar para godinës së Partisë Demokratike në qytetin e Shkodrës, për të protestuar ndaj përndjekimeve të zgjedhjeve të 31 Marsit duke hedhur parulla të ndryshme si «liri - demokraci», «nuk e duam komunizmin», etj. Mbasdite mani- (Vijon në faqen 6) Komisioni i Posacëm Parlamentar, pasi bëri programin e punës, zhvilloi në Kryetarit të Hetuesisë së përgjithshme, Qemal Lame dhe të Prokurorit të Përgjithshëm, Rrapi Mino. Ai u njoh me ekspozën e gjerë të punës së kryer nga këto organe për hetimin dhe sqarimin e ngjarjeve në qytetin e Shkodrës. Pas kësaj Komisioni zhvilloi disa takime në qytetin e Shkodrës në datën 22 dhe 23.4.1991 për t’u njohur më nga afër si me ngjarjet e datës 1 e 2 prill e më vonë, me hetimet e zhvilluara dhe me gjendjen në përgjithësi në këtë qytet pas këtyre ngjarjeve. Ai zhvilloi takim në Komitetin Ekzekutiv të KP të rrethit me nënkryetarin dhe sekretaren e këtij komiteti, shokët Lutfë Trosani dhe Esma Ujkalinaku. Në këtë takim morën pjesë edhe drejtues të organeve edhe për pyetjet që iu bënë. Shkodrës është si vijon: 1 - «liri - demokraci», «nuk e duam komunizmin», etj. Mbasdite mani-

- Nga komisioni nismëtar i shoqatës së të dënuarve politikë - Të nderuar deputetë! Komisioni Nismëtar i Shoqatës të të burgosurve, të internuarve, të dëbuarve dhe të përndjekurve politikë si dhe një grup ish të dënuarish, të internuarish dhe të dëbuarish politikë, të mbështetur nga opinioni mbarëkombëtar i mijëra e mijëra bashkëvuajtësve tanë brenda dhe jashtë vendit, në përputhje me të drejtat njerëzore të rrjedhin nga Ligji Themeltar i Shtetit Juridik, Karta e OKB-së, Deklarata e Përgjithshme e të Drejtave të Njeriut, Akti final i KSBE-së, Dokumenti i Mbledhjes së Kopenhagës, Konferenca për Dimensionin Njerëzor, Karta e Parisit të KSBE-së dhe dokumentet e tjera të organizatave dhe dhe forumeve ndërkombëtare të pranuara zyrtarisht edhe nga Shteti shqiptar, kërkojmë: 1 - Të krijohet një Komision i Posaçëm Parlamentar, për studimin e gjithanshëm, e të plotë të plagëve tragjike sociale të shk- thë e internuarve e të dëbuarve politikë! 2 - Dekretimin e menjëhershëm nga Sezioni i Parlamentit të Parë pluralist në historinë 46 vjeçare të Shqipërisë së mbasluftës, për lirimin e të gjithë të burgosurve politike që për shkak të ndryshme endè vuajnë dënimin dhe të të burgosurve ordinerë që për përkufizimin juridik të fajësisë së tyre maskohet qëllimisht përmbajtja politike e veprës penale. 3 - Të dekret ohet menjëherë dhënia e pafajësisë juridike të gjithë të dënuarve politikë me dhënè e akuzë që bien ndesh me normat, të drejtat dhe liritë e njeriut si dhe rishikimi i proceseve të montuara e inskenuara politike e jo politike. 4 - Shteti t’ju kërkojë publikisht ndjesë viktimave të tij, sepse nuk është shteti që i fal e mëshiron, por janë njerëzit, viktimat e burgosurve, të internuarve dhe të dëbuarve politikë! (Vijon në faqen 6)

SHËNIM DITE Jemi mësuar që pas Kuvendit Popullor, të presim udhëzime të veçanta, zhbërthime e sqarime për ta kuptuar atë. Qeveria është kujdesur që vendimet e saj asnjëherë të mos jenë të kuptueshme e të qarta për masën e gjerë. Edhe vetë qeveritarët ngelen supet kur i pyet për një vendim të qeverie. Madje edhe një sekretar i KQ të PPSH-së që mbulonte ekonominë, para se dokohë mbledh ordinë gazetarët për të zhbërthyer një vendim qeverie (për t’u dhënë dy qingja fshatarëve) dhe foli aq gjatë edhe ai vetë nuk i kishte të qarta ca gjëra. Se p. sh., të cilinde do të lëshin qingjat që do të jepeshin; meshkuj apo femra? Dhe vetë i dha përgjigje se në asnjë mënyrë nuk duhet të ishin-femra se ekzistonte mundësia e shtimit të prodhimit. Jemi mësuar që pas Kuvendit Popullor, të presim udhëzime të veçanta, zhbërthime e sqarime për ta kuptuar atë. Qeveria është kujdesur që vendimet e saj asnjëherë të mos jenë të kuptueshme e të qarta për masën e gjerë. Edhe vetë qeveritarët ngelen supet kur i pyet për një vendim të qeverie. Madje edhe një sekretar i KQ të PPSH-së që mbulonte ekonominë, para se të mbledhë gazetarët për të zhbërthyer një vendim qeverie (për t’u dhënë dy qingja fshatarëve) dhe foli aq gjatë edhe ai vetë nuk i kishte të qarta ca gjëra. Se p. sh., të cilët do të ishin qingjat që do të jepeshin; meshkuj apo femra? Dhe vetë i dha përgjigje se në asnjë mënyrë nuk duhet të ishin-femra se ekzistonte mundësia e shtimit të prodhimit. Ja kështu të pjell belaja me vendimet e qeverisë. Rrëbuse të vërteta që as specialistët më të zotë nuk dinë t’u japin udhë. Përplasen kolegët tanë të televizionit me lloj-lloj pyetjesh që u drejtojnë specialistëve e përfundojnë në telespektakël e thjeshtë mbetemi të habitur. Asgjë s’po marrim vesh. Na pyesin njerëzit për mbledhjen e fundit të qeverisë, ku, sipas ATSH-së «janë rekomanduar TPB që për të plotësuar më shpejt kërkesat e qytetarëve për shkuar në Greqi e Jugosllavi, të nxjerrë rregullat përkatëse për dhënien e vizave shqiptare në pikat e kalimit të kufirit». A thua se qeveria jonë nuk e di që të dalësh jashtë veç vizës shqiptare duhet edhe viza e huaj? Atëherë, sipas kësaj mbledhjeje të qeverisë sonë, duhet që qytetari ynë, pasi të nxjerrë vizën shqiptare në pikat tona kufitare, të kthehet në Tiranë e të presë radhën te ambasada përkatëse për të marrë vizën e huaj. Dhe kjo për të lehtësuar lëvizjen e për të plotësuar më shpejt kërkesat e qytetarëve! Tani qytetarët e marrin vizën shqiptare pranë organeve të punëve të brendshme të rrethit dhe kjo jo vetëm që nuk pakten veç ndonjë zvarritje, por e ryshthefi të vogël, nuk u krijon sorollatje të tjera qytetarit. Ndërsa Këshilli i Ministrave rekomandon e ri na shkon edhe një rrugë deri në kufi. Kur nuk është më e rrugë e vesh me vendet fqinjë, për ta nxjerrë edhe atje viza në pik[a]t kufitare (dhe kjo, po, do të ishte lehtësi lëvizjeje), ç’do qin nixtohet kaq shumë kjo qeveria jonë për të dhënë habere që më shumë prishin punë se sa ndreqin? Me sa duket qeveria jonë e ka me stilin e vjetër “gënjën të gënjijë sa të shtyjë mëditë”. Se nuk ka logjikë tjetër marrja e vizave shqiptare në pikat kufitare, ndërkohë që duhet të kthehesh prapë në Tiranë për të marrë vizën e huaj. Ky vendim plotëson shpejt kërkesat e qytetarëve duke i shtuar një rrugë vajtje-ardhje në kufi. Ndoshta e kanë me qitje të lagjet qeveritarët tanë: duke vajtur deri në kufi qytetarët tanë do të hedhin sytë matanë e do të shohin ndryshimet e mëdha dha të kapitalizmit me socializmin, do të ndjejnë patjetër erën e rëndë që vjen matanë kufirit nga kalbëzimi i imperializmit, si faza e fundit e kapitalizmit dhe doemos që do t’u prishët mendja e do të kthehen me vrap pranë familjes. Vaj medet! Që mbledhja e fundit e qeverisë kishte më tepër karakter demagogjik e dëshmon edhe rekomandimi tjetër që i bëhet Ministrisë së Transporteve «për të studiuar mundësinë e hapjes së linjave Interurbane Gjirokastër-Janinë, Korçë-Kostur», etj. Vini re, pra: gjithnjë sipas metodës së paharrueshme Enver, në një kohë që largimet masive jashtë shtetit janë bërë gangrenë e vendit dhe problemi më akut sot për sot, qeveria në vend të një zgjidhjeje të shpejtë, propozon të studiohen mundësitë. Ky studim mundësisht nënkupton që Ministria e Transporteve të bëjë një mbledhje tjetër për të diskutuar rekomandimin e qeverisë. Pastaj të ngrihet një grup studimi: ky grup do të përgatitë një studim i cili duhet të miratohet në një mbledhje tjetër të këtij dikasteri. Pastaj të diskutohet në ndonjë transporti interurban shtyhet për në sezonin e grekëve. Veçse ekziston edhe një mundësi kur të mbarojë një ditë studimi e të dorëzohet qeverisë, kjo e fundit nuk do ta dojë ta ngrejë supet e do të thotë: Nuk kam ndonjë studim të tillë unë. Çuan qeveritë së mbrapshta që ua ka rekomanduar... FËLIP ÇAKULLI