Fjala e Presidentit të Republikës Sali Berisha në takimin me intelektualët (Zonja dhe zotërinj) Sonte, është pikërisht ky raport që unë në vlerësimin tim e kam konsideruar si një çështje tejet të rëndësishme. Ky është një moment delikat, një moment i vështirë për të gjitha vendet e ish-perandorisë komuniste. Mungesa e lirisë dhe liria e pakonsoliduar e intelektualit krijojnë kushte për dukuri të ndryshme, por në radhë të parë për dukuri që kanë shoqëruar dhe po shoqërojnë mbarë procesin e dekomunistizimit. Ende janë të gjalla mendësitë e vjetra, nënshtrimi ndaj autoritetit, paragjykimi, frika dhe servilizmi. Për këtë arsye, më shumë se kurrë, intelektuali duhet të jetë i lirë. Intelektuali mund të jetë shpesh objekt i manipulimit, por ai nuk duhet të pranojë të bëhet subjekt i tij. Sepse vetëm si subjekt i lirë, ai mund të ushtrojë funksionin e vet shoqëror dhe moral. Dhe pikërisht këtu qëndron problemi ynë i madh: raporti i intelektualit me lirinë. Kjo është pranvera e tij, kushti i lulëzimit të mendimit, i krijimtarisë dhe i përgjegjësisë publike. Në diktaturë, intelektuali u shtyp në mënyra të ndryshme. U burgos, u internua, u poshtërua, u detyrua të heshtte, u shty të bëhej apologjet i pushtetit. Shumë prej tyre u sakrifikuan, të tjerë u mbyllën në vetvete, disa u thyen. Por megjithatë, edhe në ato kushte, shpeshherë mendimi i lirë gjeti forma mbijetese. Sot, ne duhet të krijojmë kushtet që ai mendim të dalë në dritë dhe të marrë rolin e tij në jetën e kombit. Liria e intelektualit nuk është privilegj i tij personal. Ajo është interes i shoqërisë. Sepse pa të, shoqëria humbet ndërgjegjen kritike, humbet aftësinë për të parë përtej së përditshmes, humbet busullën morale. Një shoqëri e lirë ka nevojë për intelektualë të lirë, për mendim të pavarur, për debat, për guxim qytetar. Ky është një proces që nuk realizohet me dekrete. Ai kërkon institucione të forta, shtet ligjor, pluralizëm, media të lira, universitete të hapura, kulturë qytetare. Kërkon gjithashtu që vetë intelektualët të çlirohen nga tundimi i konformizmit dhe nga nostalgia për skemat e vjetra. Nëse intelektuali nuk është i lirë, nuk mund të ketë as kulturë të lirë, as shkencë të lirë, as politikë të ndershme. Sot Shqipëria është në një udhëkryq. Nga njëra anë janë vështirësitë e tranzicionit, varfëria, plagët e së kaluarës; nga ana tjetër është shpresa, energjia e një shoqërie që kërkon të ecë përpara. Në këtë udhëkryq, zëri i intelektualit ka rëndësi të jashtëzakonshme. Ai duhet të ndihmojë në formimin e vetëdijes demokratike, në ndërtimin e institucioneve, në mbrojtjen e së vërtetës dhe në përballjen me të shkuarën. Liria nuk është vetëm e drejtë, por edhe përgjegjësi. Intelektuali i lirë nuk mund të rrijë indiferent ndaj padrejtësisë, ndaj korrupsionit, ndaj dhunës, ndaj varfërisë morale. Ai duhet të flasë, të shkruajë, të dëshmojë, të kritikojë, të propozojë. Heshtja e tij do të ishte një humbje për shoqërinë. Unë besoj se Shqipëria ka një elitë intelektuale të aftë të japë një ndihmesë të çmuar në këtë moment historik. Ajo duhet të jetë pranë qytetarit, pranë rinisë, pranë shtetit demokratik, por gjithmonë me pavarësinë e saj morale. Vetëm kështu ajo mund të jetë ndërgjegjja e gjallë e kombit. Ne kemi nevojë për një kulturë të lirisë. Kemi nevojë për të zëvendësuar kulturën e frikës me kulturën e argumentit, kulturën e bindjes me kulturën e debatit, kulturën e nënshtrimit me kulturën e dinjitetit. Kjo është rruga e Evropës dhe kjo duhet të jetë rruga e Shqipërisë. Zonja dhe zotërinj, Arsyeja e natyrshme e kohës, intelektualit nuk mund t’i jepet me dekret. Ajo fitohet me guxim, me përgjegjësi, me kulturë dhe me të vërtetën. Për këtë arsye, unë dua t’ju siguroj se shteti demokratik do të jetë gjithnjë në anën e lirisë suaj, të mendimit tuaj, të krijimtarisë suaj. Sepse pa lirinë e intelektualit, demokracia mbetet e cunguar. Liria është pranvera e intelektualit. (Vijon në faqen 2)