28 nëntori e 29 nëntori pas një kohe të gjatë, shqiptarët kanë mundur historinë e fatit të tyre të keq, duke ngritur qëndresën e tyre dhe luftën e tyre, deri tek fitorja dhe pavarësia duke iu kthyer historisë me shpresa të gjalla për progres dhe krijim, në këtë hapësirë të gadishullit tonë. Dimensionet e 28 nëntorit e 29 nëntorit pas një kohe të gjatë, shqiptarët kanë mundur historinë e fatit të tyre të keq, duke ngritur qëndresën e tyre dhe luftën e tyre, deri tek fitorja dhe pavarësia duke iu kthyer historisë me shpresa të gjalla për progres dhe krijim, në këtë hapësirë të gadishullit tonë. 28 Nëntori është një ditë kur shqiptarët u bënë sfidë perandorive të mëdha të pushtimit që u erdhën mbi ta për t’ua mohuar lirinë dhe atdheun, për t’ua prishur gjuhën dhe kulturën, për t’ua shpërbërë jetën dhe arin. Pranë qëndresës së Skënderbeut të 28 Nëntor 1443 dhe flamurit që ai ngriti për dekada me radhë perandorinë osmane, qëndron dhe ora e Ismail Qemalit, që më 28 Nëntor 1912 e ngriti këtë flamur si një shpresë të madhe, për ekzistencën tonë, mbi pluhurin e asaj perandorie të kalbur, mbi egërsinë e fqinjëve tanë shovinistë, të cilët i grabitën më shumë se gjysmën e trojeve tona kombëtare. 28 nëntori i vitit 1944, shënon nëntorin e tretë të lirisë sonë, kur partizanët dhe gjithë populli shqiptar, duke mposhtur pushtuesit nazifashistë, ringritën këtë flamur të përgjakur në një luftë të vështirë dhe plot lavdi. Është pikërisht çuarje në vend e kësaj padrejtësie historike nga parlamenti ynë që i shton akoma më shumë përmasat kombëtare të 28 nëntorit, si ditë - simbol e kombit tonë. Në këtë mënyrë kjo ditë e ngjarjeve të mëdha festohet sot në Shqipëri e Kosovë, në trojet tona etnike dhe kudo ku ka shqiptarë, si një nga ditët e fatit të madh kombëtar, si një ditë që i bashkon të gjithë shqiptarët tek liria dhe flamuri, tek toka dhe Atdheu i tyre demokratik. Ky 28 nëntor ka diçka të veçantë, pasi për herë të parë shqiptarët festojnë ditën e çlirimit të tyre të vërtetë nga nazifashistët, e cila i është manipuluar nga diktatura komuniste dhe Enver Hoxha për 50 vjet me radhë. Për herë të parë martirët e kombit prehen të qetë, pasi kanë fituar nderimin e thellë dhe respektin e merituar nga shteti i ri Demokratik shqiptar dhe Presidenti Sali Berisha si simbol i vërtetë i unitetit të kombit. Le të shërbejë kjo ditë e shenjtë si mesazh paqeje dhe bashkimi për të gjithë shqiptarët kudo që ndohen për një kontribut më të madh në përparimin e kombit, zhvillimin e demokracisë dhe realizimin e aspiratave tona kombëtare.

Çështja e datës së Çlirimit të qytetit të Shkodrës, rrjedhimisht të gjithë Shqipërisë, ngjalli diskutime, replika e debate të shumta, shpesh herë të politizuara, si në shtypin periodik ashtu edhe në Kuvendin Popullor. … në harrësë deri në mbledhjen e Kryesisë së KANÇ-it më 9 nëntor 1945, për të cilën do të flitet më poshtë. Dokumenti kryesor hedh dritë mbi Çlirimin e Shqipërisë më 28 nëntor 1944 është ai i Komitetit Q…

600 ditë e një programi Demokracia, etja për liri mendimi, shprehje e veprimi, ishin frymëzim i të gjithë atyre që nënshkruan emrin e vet në dhjetor 90 në plejadën më të çmuar të historisë gjysmëshekullore shqiptare. Studentët dhe pedagogët e tyre antikomunistë formuluan programin e alternativës politike të qëndrës së djathtë në spektrin politik, me inicialet PDSH. (Progres-Drejtësi-Shqiptarizëm). Për çdo analist të politikës-në …nizimin e çdo parametri qytetar e shtetëror. Këtë e dëshmojnë më mirë se kudo kabinetet Nano, Meksi e Ahmeti, të cilët në rolin e shtetit pa shtet, të ligjit pa ligj, zvendësuan dhunshëm nocionet demokratikë dhe lirisë me krimin, korrupsionin, anarkinë, shkathërri-min, përdhunimin e çdo vlere qytetare e morale të qytetarisë shqiptare. Me përgjegjësinë si jashtëzakonshme historike PDSH triumfoi përpara në mënyrën më të shkëlqyer e të rëndit ndër shtetet e para të mirëbesimit financiar, politik dhe ekonomik të organizmave botërore si FMN, BB, KE, BERZH, KSBE etj. Në Tiranë erdhën emra ndër-më të njohurit e diplomacisë rajonale dhe ndërkombëtare, që nga Ozal, Zhelev, Demirel, Tugiman, Kuçan, Gligorov, Micotaqis, Bulanikićet Skalfaro, Kosiga, Andre-oti, Gensher, Herd, Verner, Lalu-tovic, Papulias, dhe deri te joba- [Vazhdim i artikullit; tekst i prerë në krye] [... ] në plejadën më të emuat të historisë, gjithëmëshkollore shqiptare. Studentët dhe pedagogët e tyre aktivizoheshin formuan programin e alternativës politike të qendrës e analist të politikës perënduha e kalimit nga diktatura në demokraci, mbetet një nga etapat më historike të kombit shqiptar. Ishte merita e opozitës demokratike të drejtuar nga dr. Berisha që shqiptarët thyen frikën, civilizuan ligjin fituan krenarinë, zhdukën hakmarrjen dhe fituan drejtësinë. Ishte merita e PD dhe drejtuesve të saj kultivimi i lirisë dhe dinjitetit njerëzor, nxjerrja nga burgu dhe kampet e përqendrimit të të burgosurve politikë, ndalimi i luftës së klasave, depolitizimi i shtetit dhe krijimi i klasës së re të kulturuar politike. Mbi të gjitha është meritë historike e PD rrëzimi i komunizmit bolshevik shqiptar dhe fitorja për shqiptarët e lirë europian. Ish-komunistët u statusit të rrëzuar të qytetarit i dëbuan nga pushteti pa luftë, por me votën unanime popullore, pa hakmarrje, por me tolerancën dhe gjakftohtësinë e çdo shqiptari. Në ndarje nga pushteti 50-vjeçar, komunitetet krijuan tranzicionin, këtë fatkeqësi e cila manifestoi çorga[?]- Me një përgjegjësi të jashtëzakonshme historike PDSH triumfoi në zgjedhjet e 22 marsit dhe mori përsipër vendosjen politike, juridike dhe ekonomike të demokracisë në Shqipëri. Fushata, programi dhe lufta e saj politike, mbetën model për të gjitha vendet ish-komuniste europiane. Ajo ia doli të bindë dy milionë shqiptarë të votojnë kundër komunizmit. Ajo ndërtoi një politikë për popullin, një program për popullin dhe një shtet për popullin. PD në programin e vet premtoi integrim në Europë dhe tashmëruar 50 vjet nga Zoti dhe botës që e ka bërë realitet. E harta, Shqipëria u bë i vetmi vend ballkanik, ku u ul, bekoj tokën, njerëzit, dhe demokracinë, njeriu i zotit në tokë, Papa Gjon Pali II. Ishte kontributi dhe merita e padiskutueshme e PD, aderimi i Shqipërisë në KSBE, dhe vendosja e marrëdhënieve diplomatike me shtetet më pesë ndërkombëtare si SHBA, Anglia, ish-BS, Izraeli, Vatikani etj. Brenda pak muajve të qeverisjes së PD, Shqip-[?] ... ekonomik të organizimeve ardhën emra ndër më të njohurit e diplomacisë rajonale dhe ndërkontinentale, nga nga Ozal, Zhelev, Demirel, Tugjman, Kuçan, Gligorov, Micotaqis, Bullakanikët Skalfaro, Kosiga, Andreoti, Gensher, Herd, Verner, Lalumiç, Papulias, dhe deri te jobamir, Klepsh, Kandsell e tj., që nga dhjetra parlamentarë të nderuar deri tek qindra shefa të diplomacisë, shëndetësisë, ushtrisë, kulturës, eksporte dhe analistë, kongresmenë dhe senatorë. Shqipëria shumë shpejt mori anëtarësinë shok në Asamblenë e Atlantikut Verior, aderori në konferencën e vendeve islamike dhe shpëti ynë formalitetet e aderimit në Këshillin e Europës. PD prentoi në programin e saj dinjitetin dhe personalitetin e fjalës, mendimit dhe njeriut. Ajo për kontribuoi dhe dha për platformën më në minoritet dhe zbatimi, do të hyjë në historinë e Shqipërisë si parti e të drejtave të njeriut. Përballë në kundërshtimi bllok dhe politikë totalitare të opozitës komuniste PD i dhruri shqiptarëve lirinë për të drejtat e njeriut. Ishte PD që arriti më të arritët në Shqipëri. Pa[?] të demokracisë shqiptare. Ajo legjitimooi lirinë e shtybit dhe me- (Vijon në faqen 4)

Çështja e datës së Çlirimit të qytetit të Shkodrës, rjedhimisht të gjithë Shqipërisë, ngjalli diskutime, replika e debate të shumta, shpesh herë të politizuara, si në shtypin periodik ashtu edhe në Kuvendin Popullor. ÇLIRIMI I rjedhimisht në Kuvendin Popullor. Komisioni i ngritur për këtë qëllim grupet e punës, në të cilët bëja pjesë edhe unë, u ngarkua me detyrën të saktësonte ditën e çlirimit. Në fillim dëshiroj të theksoj se Çlirimi i Shkodrës dhe i Shqipërisë më 28 apo 29 nëntor nuk ndryshon fare rrjedhën e historisë, nuk mohon e nuk cenon aspak Luftën ANC të popullit shqiptar e rëndësinë e saj historike. Në këtë Luftë luftuan shumë të rëndësishëm komunistë me ideale të pastra, të cilët punuan e luftuan me vendosmëri për çlirimin e atdheut dhe vendosjen e demokracisë. Ata, të organizuar në Partinë Komuniste, pavarësisht nga synimet e udhëheqjes së saj dhe ndikimet e Mihal Popoviçit e të Dushan Mugoshës, e mobilizuan popullin në luftë kundër pushtuesve fashistë e nazistë dhe bashkëpunëtorëve të tyre. Lufta Antifashiste NÇ ishte luftë e gjithë popullit, e rinisë, intelektualëve, qytetarëve e fshatarëve. Në bindje politike të ndryshme. Lufta Antifashiste NÇ e popullit tonë përbën një nga epopetë më të lavdishme të historisë së popullit shqiptar. Ajo rre[?] popullin tonë përkah aleatëve të mëdhenj antifashistë dhe popujve të shtypur që luftuan për çlirimin e tyre, e rreshtoi përkah fitimtarëve. Grupi i historianëve u muar me hulumtimin e burimeve arkivore ekzistuese dhe arriti të dilte në përfundimin që, për të mos e politizuar, u bëta në formë të përmbledhur në «RD» më 13 nëntor 1992. Lidhur me çështjen e çlirimit të Shkodrës do të sqaroj dy probleme: 1) Kur u çlirua Shkodra dhe saju? dy probleme? 2) U shtrua dita e Çlirimit të Shkodrës në Kryesinë e Këshillit ANC të Shqipërisë dhe si u shtrua. Të dy këto probleme janë të lidhur bashkë dhe të krijojnë bindjen për ditën e çlirimit. 1. Kur u çlirua Shkodra. Studimi, analiza e ballafaqimi i dokumentacionit të të dhënat e bashkëkohësve dëshmojnë se përtej të fundit me forcat gjermane është bërë në të Shkodrës e Uta e Mesit në pasditen e 28 nëntorit 1944. Natën e 28 dhe në të gdhirë të 29 nëntorit nuk ka patur më luftime as në qytet, as në rrugë Shkodër-Hani i Hotit. Kronikat gjermane, jo të kohës, por të mëvonshme, përmendin herë 29 nëntorin e herë 30 nëntorin, pra nuk janë të sakta. Nga bazë të burimeve të ndryshme, njësi të vogla nga baza të burimeve në qytet më 28 nëntor, madje banorët janë lutur në mënyrë të organizuar Brigadat e më parë, por në mënyrë të organizuar, hynë në qytet [pjesë të paqarta]. Njësi të tjera të organizuara para popullit. Ushtria [pjesë e paqartë] në qytet. Këto të komunikojnë edhe Nako Spiru më 29 nëntor, në ditën e dytë të manifestimeve të rinisë [pjesë e paqartë]. Këtë datë, dmth 29 nëntorin, transmeton radio Tirana. Disa e 29 nëntorit u përmend vetëm më 29 nëntor 1944 [pjesë e paqartë] dhe Nako Spiru e radio Tirana [pjesë e paqartë]. Në të kundërt kryesor që është ai i Komitetit Qarkor të PKSH për Shkodrën, me titull «28 Nanduer», botuar më 28 nëntor 1944, në letër shumë të mirë, ngjyrë rozë, shtypur në shtypshkronjën e françeskanëve, që ndodhej në qendër të qytetit të Shkodrës. Në këtë shpallje, që në krye thuhet: «Gjithë Shqipëria po feston ditën e Flamurit pa okupator e tradhtarë. Gjaku i partizanëve heroikë dhe sakrificat e popullit tonë e dhanë frytin e vet. Pesë vjet luftë të parreshtur, pesë vjet vuajtje në robërinë e barbarëve nazifashistë, u kurorëzuan me fitoren e merituar... Po neve e dijmë se ushtria gjermane nuk do të lozte nga Shkodra, sikur të mos kishte frikën e partizanëve dhe sikur këtë mos ta zboshin me forcën e armëve...» Të më falë lexuesi që po zgjatem në citimin e kësaj shpalljeje. E thashë më lart, relacioni u bë i shkurtër për të mos e politizuar problemin, por me që ndonjë deputet citoi pjesë të shkëputura që nuk jepnin kuptimin e vërtetë, unë po e citoj më gjerë, që të qartësoj lexuesin: «Dhe kjo na len me shpresue se populli i jonë nuk do t’i ulë armët derisa sa të çlirojë vendin nga çdo zgjedhje nazistë barbare e tradhtare... Shkodra kreshnike në këtë çaste vendimtare ka për të dijtë me diftue vehten. Gjaku i trimave të partizans, Esatit, Vasilit, Manushit e Vasos, Perlatit, Brankos, dëshmorët që nga varret thërrasin hakmarrje. Prandaj punëtorët, katundarët, qytetarët e rinia e Shkodrës bashkë me partizanët do dalin krah për krah nga të gjithë tradhtarët që për kaq vjet i pinë gjakun popullit e rinisë sonë heroike.» Përpara, gjithnji përpara që të fitojmë e të hakmerremi. Sikurse shihet qartë nuk bëhet thirrje për të çliruar qytetin e Shkodrës nga ushtria naziste dhe çl[?] kraninat e tij, sepse nuk kishte mbetur më asnjë ushtar gjerman. Fjalët «gjurmë nazistë barbarë e tradhtarësh» janë përdorur për mbeturinat d.m.th. bashkëpunëtorët e nazizmit në Shqipëri. Në traktin e datës 30 nëntor 1944 po të Komitetit Qarkor të PKSH të Shkodrës, me titull: «Shkodra u çlirua thuhet: “Shqipëria plotësoi çlirimin e saj. Shkodra”, u çlirua nga forcat e ushtrisë sonë heroike...» Në traktin e dytë të 30 nëntorit nuk thuhet gjë Shkodra u çlirua më 29 nëntor dhe të korrigjojë kështu traktin «28 Nanduer» datës 28 nëntor 1944, i plotëson atë parin lidhur me detyrat e reja. Grupi i historianëve dhe komisioni ishin të mendimit se Komiteti Qarkor i PKSH për Shkodrën i kishte më i informuar. 2. Kur e shtroi Kryesia e Këshillit ANC të Shqipërisë Ditën e Çlirimit dhe si e shtroi. Kryesia e Këshillit ANC të Shqipërisë ka bërë mbledhje për festën zyrtare. Në botimin e procesverbalit të kësaj mbledhjeje rezoluta si më poshtë. Me vendimin e Kryesisë së KANÇ-it, 9 maj 1945, (Vijon në faqen 2)

TEPELENE - Zhvilloi punimet Konferenca e degës së PD, Tepelenë, ku mori pjesë edhe z. Blerim Çela - 1478 anëtarë të degës së PD-së në Tepelenë, 168 intelektualë, 4 seksione, - më këto shifra të rezultuara në Konferencën e degës së PD-së në Tepelenë, u konstatua një dinamikë në rritje e kësaj dege. Krahasuar me një vit më parë ishte 4-fishuar numri i anëtarëve. Dhjetëra kryetarë seksionesh tani janë më të lartë e të mesëm. Tomorr Xhani, kryetar i degës së PD-së, në raportin e tij trajtoi problemet politiko-ekonomike që shqetësojnë rrethin e Tepelenës, arritjet dhe difektet në punën e PD-së. U theksua se social-komunistët e pushtetit lokal të Tepelenës janë kahë fituar më, 26 ko- [vazhdon]... degës së PD, Tepelenë, ku mori fituar më, 26 ko- [teksti vazhdon jashtë prerjes] [Kolona e djathtë e të njëjtit shkrim] ... dëtores si argument i dobësive dhe pengesave të tjera. U kujtua që qeveria të ushtrojë kontroll për këtë problem dhe të vërë para përgjegjësisë, autorët. U konstatua se afrimit masiv të intelektualëve duhet t'i përgjigjet obligimi për ta përdorur me kapacitet të plotë atë duke përcaktuar detyrat konkrete për çuarjen përpara të proceseve demokratike. Përshëndetën edhe i deleguari i kryesisë së Partisë Demokratike, z. Blerim Çela, i cili theksoi se detyra suplementare, nepotizmi më i madh i takon demokracisë të Tepelenës, pikërisht prej domosdoshmërisë së specialistëve. Konferenca rizgjodhi kryetar z. Tomorr Xhani. Korresp. i «RD»-së

Ditën e mërkurë, më datë 23 nëntor, në një nga sallat e Pallatit të Kulturës të qytetit të Rrëshenit zhvilloi punimet Konferenca e tretë e degës së PD, për rrethin e Mirditës. Në këtë Konferencë ishin të deleguar nga Kryesia e PDSH, Morën pjesë z. Tomorr Malasi dhe znj. Shqipë Nebia nga Lidhja Demokratike e Gruas, kryetari i këshillit të rrethit, z. R. Gjoka, dhe kryetari i Bashkisë, P. Biba. Pas fjalës së hapjes që mbajti z. Gjon Ndoka, sekretari i degës së PD-së, z. Zef Bardhi, kryetar i [vazhdon në faqen 2]

Flamuri përmbledh kujtimet e shkruara të një kombi në një gjuhë të pashkruar që mund t’a kuptojë syri dhe zemra e çdo njeriu me ndjenja. përmbledh kujtimet e shkruara të një kombi në një gjuhë të pashkruar që mund t’a kuptojë syri dhe zemra e çdo njeriu me ndjenja. Cilat janë kujtimet që flaq, duke valuar, Flamuri ynë? Nuk janë kujtime goditjesh kundra fqinjëve, nuk janë kujtime lakmirash edhe rrëm bimesh; janë kujtime vetë-mbrojtjeje me mendime të palodhura dhe me trimërira të gjata e të forta që kanë lënë gjurma në letërsitë e gjithë popujve të qytetëruar. Nga kjo pë-këpëmje mund të mburremi se Flamuri i ynë, siç është një nga më të vjetrit e botës, është dhe një nga më të drejtët. FAIK KONICA

E duam flamurin e kuq me shkabën e zezë me dy krerë, se është flamuri ynë, se nën të do të rrojmë të lirë, të nderuar dhe krenarë në mes të kombeve të qytetëruara të Evropës. Të ndërtojmë se është flamuri i kurorezuar me nder e në lavdi i kryeshtarit dhe luftëtarit të shkëlqyer që çuditi botën me trimëritë e tija duke thyer njëzetë e pesë vjet me radhë njërën pas tjetrës ushtritë më të forta të asaj kohe të kryesuara prej Sulltanëve më të mëdhenj të Turqisë. E ngremë lart flamurin e madh të Skënderbeut, se ay që e mbajti këtë tri herë botës me trumbetë e shenjtë e zoti të bëjë shqiptari kur bashkon trimërinë me besën, me nderin dhe madhështinë e vendit të vet. Papa, kryetari i Krishtërimit në Perëndim, Republika e Venedikut, mbretëresha e deteve, dhe të gjithë mbretërit dhe princërit e Evropës në kohën e Skënderbeut e përshëndoshën flamurin tonë me bekime përgëzime dhe lavdërime. Po kur u ngrit dhe valoi përsëri në Vlorë dhe u përshëndet në Durrës me gëzime topash prej anijevet të fuqive europiane, kockat e shenjëtuara të Skënderbeut u drithëruan në varr dhe na, kur epamë si në ëndërr, derdhëm lot mallëngjimi, gaz, shpresë dhe kryelartësia kombëtare. E kujtojmë këtë ditë historike dhe e kremtojmë, se mësuam që domethënë flamuri i huaj, shpatë, kamçik, dhe zjarr armiku fshatra të djegura, ara të shkre-tuara; pleq, gra, fëmijë të therur pa mëshirë, a t’arratisur në shpella e përrenj, të çveshur e të zbathur, pa bukë, të rrahur prej së ftohti, të çerur prej urisë, shtrydhur prej sëmundjevet, me syrin e errur prej helm it dhe dëshpërimit. O zot i madh, i drejtë dhe i dhembshuruar, shpëto-e popullin dhe vendin tonë të mjerë; ndë-ro-e përsëri me lirinë flamurin tonë të lavdëruar të Skënderbeut, FAN S. NOLI