Krijimi i PSSH-së me një veprim politik aspak konformist, por të guximshëm, legjitim e publik, konstatroi përsëri e forcoi të majta demokratike shqiptare në proceset e pakthyeshme të shëmbjes së totalitarizmit, drejt një shoqërie civile, socialistet janë afirmuar për aftësi dhe programe serioze në fushën e politikës së jashtme, të hapjes dhe bashkëpunimit me botën - Krijimi i PSSH-së me një veprim politik aspak konformist, por të guximshëm, legjitim e publik, konstatroi përsëri e forcoi të majta demokratike shqiptare në proceset e pakthyeshme të shëmbjes së totalitarizmit, drejt një shoqërie civile - Socialistët janë afirmuar për aftësi dhe programe serioze në fushën e politikës së jashtme, të hapjes dhe bashkëpunimit me botën FATOS NANO Kryetar i PSSH-së Lufta e përgjithshme e shqiptarëve në vitet 1990-1991 përmbysjen e diktaturës moniste dhe pjesëmarrjen në proceset demokratike qe e vështirë, madje edhe dramatike. Në këto procese vetë PPSH dhe ish-komunistët, pa përjashtim, nuk u përfshinë me hezitim, por me guxim dhe me përgjegjësi historike përpara vendit. Krijimi i PSSH-së qe pa dyshim veprimi politik më i rëndësishëm i të majtës shqiptare gjatë periudhës së tranzicionit. Ai nuk ishte një akt formal, as një ndërrim emri, por një ndarje me totalitarizmin dhe një orientim i ri drejt pluralizmit politik, demokracisë dhe shtetit ligjor. I Të vësh syri para pesë a dymbëdhjetë vjetëve në 12 qershor 1991, rënia e Partisë Socialiste po të ishte parë si një prej lëvizjeve politike më kuptimplota e më pozitive në zhvillimin demokratik të vendit. PSSH lindi jo vetëm si nevojë e një transformimi të brendshëm të së majtës shqiptare, por edhe si përgjigje ndaj kushteve të reja historike të vendosura pas shembjes së sistemit monopartiak. Përse socialiste? Kjo pyetje do të shtrohej në sy të të gjithëve që në ditët e para, sepse emri i ri nuk mund të kuptohej vetëm si zëvendësim etikete. Ai duhej të shprehte një orientim të ri ideor e politik, një distancim nga dogmat e së kaluarës dhe një pranim të parimeve të demokracisë pluraliste, ekonomisë së tregut dhe të drejtave të njeriut. Në themel të kësaj zgjedhjeje nuk qëndronte thjesht një kalkulim elektoral. Ishte fjala për një përpjekje të vetëdijshme për të ndërtuar një forcë politike moderne, të së majtës europiane, e aftë të merrte pjesë në konkurrencën demokratike jo si mbetje e regjimit të vjetër, por si subjekt i reformuar me aspirata të reja. PSSH, që nga hapat e saj të parë, shpalli se synonte të ndahej përfundimisht nga koncepti i partisë-shtet dhe nga praktikat autoritare që kishin karakterizuar sistemin e mëparshëm. Kjo ndarje nuk mund të bëhej vetëm me deklarata; ajo kërkonte reformim të strukturave, të mendësisë politike dhe të marrëdhënieve me shoqërinë. Në këtë kuptim, themelimi i saj pati edhe një domethënie më të gjerë kombëtare: ai u bë pjesë e procesit të kalimit nga një rend politik i mbyllur në një shoqëri të hapur, ku pushteti buron nga vota, ku opozita njihet si pjesë e ligjshme e jetës politike dhe ku dialogu zë vendin e diktatit. II Në transformimin e procesit të demokratizimit të Shqipërisë së pasdiktaturës u ndje rëndësia e një partie që të përfaqësonte votues të shumtë, me interesa e shtresa të ndryshme sociale, por që njëkohësisht të pranonte rregullat e konkurrencës demokratike. PSSH mori përsipër këtë barrë duke u përballur me skepticizëm, paragjykime dhe shpesh me sulme politike. Qysh në fillim u vu re se mbi të rëndonte trashëgimia e PPSH-së. Kjo trashëgimi përbënte një barrë të dyfishtë: nga njëra anë, ajo e pengonte në komunikimin me publikun që kërkonte ndryshim rrënjësor; nga ana tjetër, i impononte detyrimin për të reflektuar me ndershmëri për të kaluarën. Pikërisht këtu duhej gjetur ekuilibri ndërmjet vazhdimësisë shoqërore të elektoratit dhe shkëputjes politike e morale nga sistemi i djeshëm. Ajo që e bëri të mundur mbijetesën dhe afirmimin e PSSH-së ishte prirja e saj për t'u orientuar drejt reformave. Kjo u shfaq në qasjen ndaj ekonomisë së tregut, ndaj pronës private, ndaj pluralizmit politik dhe ndaj politikës së jashtme të hapur. Në vend që të zhytej në nostalgji për sistemin e kaluar, ajo kërkoi të përshtatej me realitetet e reja. PSSH nuk e pati të lehtë këtë rrugë. Vitet e para të tranzicionit sollën tensione të mëdha, polarizim të skajshëm dhe një kulturë politike të mbushur me përjashtim. Megjithatë, socialistet treguan se dinin të mbronin interesin publik, të kërkonin konsensus kur ishte e nevojshme dhe të paraqisnin alternativa qeverisëse në një kohë paqartësish të mëdha. Në të njëjtën kohë, afirmimi i saj në fushën e politikës së jashtme ishte i rëndësishëm. Përmes kontakteve me familjen socialiste europiane, përmes hapjes ndaj bashkëpunimit rajonal dhe ndërkombëtar, si dhe përmes artikulimit të qëndrimeve të moderuara, PSSH dëshmoi se Shqipëria e re nuk mund të ecte e izoluar, por vetëm e lidhur me Europën dhe me botën demokratike. III Roli i PSSH-së në opozitë dhe në jetën parlamentare të viteve të para të pluralizmit ishte po ashtu përcaktues. Duke qenë forcë e madhe politike, ajo ndikoi në stabilizimin e sistemit, në legjitimimin e rotacionit politik si një mundësi normale demokratike dhe në forcimin e institucioneve përfaqësuese. Partitë socialiste në Europë kanë pasur gjithnjë një mision të dyfishtë: të mbrojnë liritë dhe barazinë, por edhe të qeverisin me përgjegjësi në periudha ndryshimesh të thella. Kjo traditë europiane duhej të gjente shprehje edhe në Shqipëri. Në këtë drejtim, përpjekjet e PSSH-së për t'u paraqitur si forcë reformiste, e ndjeshme ndaj çështjeve sociale dhe e vendosur për demokracinë, përbëjnë një pasuri për pluralizmin politik shqiptar. Nëse tranzicioni shqiptar ka nevojë për garanci, këto nuk mund të burojnë vetëm nga institucionet formale. Ato kërkojnë edhe aktorë politikë të përgjegjshëm, që respektojnë konkurrencën, pranojnë rotacionin dhe janë të gatshëm të dialogojnë për interesat madhore të vendit. PSSH, me gjithë vështirësitë, ka treguar se mund të jetë një prej këtyre garancive. Sot, pas disa vitesh përvojë pluraliste, është e qartë se pa transformimin e së majtës shqiptare dhe pa krijimin e PSSH-së, demokracia shqiptare do të ishte më e brishtë, më e varfër dhe më e ekspozuar ndaj rikthimit të frymës përjashtuese. Pikërisht për këtë arsye krijimi i saj duhet parë jo si episod i zakonshëm partiak, por si një nga ngjarjet më me peshë të tranzicionit shqiptar. IV Socialistet janë afirmuar edhe për aftësi e programe serioze në fushën e politikës së jashtme, të hapjes dhe bashkëpunimit me botën. Në një periudhë kur vendi kishte nevojë të dilte nga izolimi, të fitonte besim dhe të krijonte ura me partnerët ndërkombëtarë, kjo qasje ishte me rëndësi strategjike. Qëndrimet e moderuara, orientimi europian dhe refuzimi i aventurave nacionaliste ose izolacioniste i dhanë PSSH-së një profil të dallueshëm. Ajo tregoi se interesat kombëtare mbrohen më mirë përmes diplomacisë, integrimit dhe bashkëpunimit sesa përmes retorikës boshe. Kjo nuk do të thotë se rruga ka qenë pa gabime. Por në tërësi, përvoja e PSSH-së dëshmon se e majta demokratike shqiptare ka qenë dhe mbetet një faktor stabiliteti, dialogu dhe modernizimi. Në këtë kuptim, krijimi i saj dhe konsolidimi i saj politik janë pjesë përbërëse e historisë së demokracisë shqiptare të pasvitit 1990. Për këtë arsye, 12 qershori 1991 meriton të kujtohet jo thjesht si data e lindjes së një partie, por si moment kur një pjesë e rëndësishme e shoqërisë shqiptare vendosi të ecë përpara, duke e lidhur fatin e saj me pluralizmin, reformën dhe Evropën. Foto portret e Fatos Nanos