«... duke e lënë vendin tim, kam besim se do kthehem prap në të. Kur e them këtë, kam parasysh kthimin jo pas një katastrofe, por pas një demokratizimi të vërtetë...» ISMAIL KADARE Paris 25.10.1990 Në dhomën time të vogël ku rrë- vetë. Por, siç thashë, që pikërisht bënte me shumë kujdes autopsinë lësia e gjërave krijon çuditërisht mjergulla 46-vjeçare (e cila për fat e një sistemi të tërë: «...si është e me mjedis të këndshëm, më ndodh të mirë po niste të çahëj) që krijoi mundur që një popull me përmasa herë-herë që muret, si në një ma- një terren të tillë, prej nga ku në të tilla të administrohet nga një ni, të afrohen kaq shumë me njëri- mes të agonisë pseudo intelektualët regjim qesharak, madje është pak tjetrin duke më saj uar në gjoks dhe rrugëçerit e tjerë të shkolluar, ta quash kështu». trysin gati të papërballueshme. por të veshur me pushtet, hodhën («Dosja H.» 1981) Shpirti s'ka paqe. Një tufë bren- anatema të tyre ndaj figurës qën- Tani, kur gjithçka ka mbetur pra- dësh varen në ndërgjegje dhe rën- drore të dy dekadave të fundit e pa e kanë kaluar muaj të tërë prit- gëjnë kaq shumë. Në fletët e poe- në Shqipëri. Por mjerisht, liliputët jeje e ankthi, në qerthullin e ëndë- ve të revoltuara shfaqen herë-herë e ishullit të veçuar komunist, disa rrimeve e përsjatjeve tona të për- reflekse zbutëse-leshrat e verdhë prej të cilëve (për fatin e tyre të ditshme, ka hyrë me tërë madhë- e një vajze që i kam folur si rastë- keq) arrinin edhe deri afër themb- shtinë e tij gjeniu. Bibliotekat në sisht 100 vjet më parë, por që jo- rës së viganit Kadare, kujtuan më pjesën më të ndritur të tyre, mbajnë rastësisht ka zënë vend në kujtesë. në fund se me debimin «de juro» një peshë të disfashët. Kjo jo ve- Njocioni kohë mënjë është i pa- të gjeniut nga Atdheu, kurorëzuan tëm për faktin e peshës kolosale të këmërcyeshëm. Në ç'stinë jetojmë? me sukses një luftë të turpshme veprës në tërësi, por se si ndodh, Një copëz nga e qelqet e avullt të kundër inteligjencies shqiptare në një art i krijuar nën diktaturë, në biritare që sheh veriun. Një degë përgjithësi. E vërteta qe ndryshe. art i nivelit bashkëkohës botëror! bishti hardhie varet përsipër saj Mjeranët nuk arrinin dot të kup- Dhe përballë këtij arti të madh, dëshmi e vetme e mesverës. Të tonin se ishin pikërisht ata që ki- pyetja, nëse Kadareja duhet të kthe- ma dha dëshmitë e tjera të kohës (sa- shin humbur, pasi largimi i Kada- het në Shqipëri, është gati-gati e që mundohesh të sajosh dëshmi resë nga Shqipëria ishte pikësëpari dyshimtë! Kthimi i Kadaresë në reja) mungojnë dhe unë besoj se akuza më e madhe që ishte ngritur Shqipëri (më tepër sesa e atij vetë) ështa ka për të ardhur disa vo- ndonjëherë ndaj diktaturës që ata është një çështje e popullit të tij. re dhe për rrjedhojë, disi vonë ka përfaqësonin në të gjithë historinë Gjeniu që i ka dhuruar përmes pri- të ardhur edhe paqëtimi i shpirt- e saj. Akti Kadarean, i cili për- vacionit Atëdheut një thesar, ia ka it të trazuar, kushedi nga ç'shka- mbante në vetvete edhe sublimen, besuar KTHIMIN popullit të vet. pëtë e panumërta. E ndoshta në mo- përbënte kështu sfidën më të ma- Mund të thuhet se diderdhja e Ka- mentin e pafund, një prej shakave dhe ndaj burokracisë dhe njeriut daresë në Atdhe do të jetë njëko- adhore të mospagëtime të shir- që përfaqësonte majën më të lartë hësisht dëftesa e demokracisë së bëve njerëzorë lidhet me murin të piramidës partiako-shtetërore. plotë në Shqipëri, e për pasojë, sa ko- partishë që magjia ta afroi kaq pra- Paterica komuniste në përpjekjet që një Kadareja do të vonojë në kthimi- duke të të sjellë para syve të e saj të fundit për të mbijetuar nuk min e tij, ne do të kuptojmë përdi- bejtuar prej papërgjegjshmës një foto e kishte për gjë të fyente edhe nje- të e më tepër se në vend akoma plende dhe të menduar të gjeniut të herë ndërgjegjen kombëtare: «Ka- nuk janë zhdukur këthtrat e dikta- madh modern shqiptar, Kadaresë. Në atë mesvjeshtë të shkuar, kur «Zëri i Amerikës» përhapte lajmin e përmasave ndërkombëtare, Shqipëria jo më kot, gjendej poshtë një mjegulle të hirtë, të lagësht e të dendur. Asokohe një … im, M.D., që kishte pasur të rrinte një natë në Hotelin e Gjuetisë, pati thënë me solemnitet kryeministrit të Madh me largimin e tij … nga Shqipëria s’po bënte asgjë tjetër, veçse po zbatonte këshillën e një universi të quajtur Kadaresë. Superlativi i këtij pohimi ndoshta kish aty-këtu edhe ndonjë të … … përbënte kështu sfidën më të madhe ndaj burokracisë dhe njeriut që përfaqësonte majën më të lartë të piramidës partiako-shtetërore. Paterica komuniste në përpjekjet e saj të fundit për të mbijetuar nuk e kishte për gjë të fyente edhe njerëz ndërgjegjen kombëtare: «Kadareja dezertoi(!!!) Tanimë edhe një adolescent, që dinte nga gjeniu vetëm vargjet “Zhurmë e shiut në pullazë...”, s’do të kursesi dakort me një lidhje të tillë komuniste fjalësh. Sepse siç e thashë, mjegulla, për fatin e mirë, kish nisur të çahej. Është krejt e thjeshtë të mendosh se alergjia e aparatikëve të shtetit ndaj gjeniut të përbotshëm që tejkalon justifikaturat. Ndërkohë që u thureshin elozhe himne sancopançiste fjalimeve prej don Kishoti të Enver Hoxhës mbi rëndësinë e patates dhe rrezikun e revizionizmit, gjeniu Kadare në kahjen tjetër, me veprën e tij, po përmbente përfaqësonte majën më të lartë të piramidës partiako-shtetërore. Mund të thuhet se ditëardhja e Kadaresë në Atdhe do të jetë njëkohësisht dëftesa e demokracisë së plotë në Shqipëri, e për pasojë, sa kohë që Kadareja do të vonojë në kthimin e tij, ne do të kuptojmë përditë e më tepër se në vend akoma nuk janë zhdukur këthetrat e diktaturës, se në vend akoma nuk është vendosur plotësisht demokracia. Populli shqiptar duke aspiruar për ndërtimin e vërtetë të demokracisë në vendin e tij, përgatit terrenin për kthimin dinjitoz të gjeniut. Dhe populli shqiptar do ta bëjë këtë sa më shpejt. Atëherë shpirtrat e trazuar do të kenë kështu pranë vetes bashkë me hardhinë që dridhet tej dritares si gjallesë mishi edhe dëshminë më kolosale të kohës që jetojmë, Kadarenë. MARASH MIRASHI Mesverë 1991

PRESIDENTI ALIA DORËZON ÇELËSAT Ndërsa po punonte në zyrën e tij, presidenti Alia, i lodhur çohet dhe i afrohet dritares duke medituar për të ardhmen. Pas pak kthehet për të vazhduar përsëri punën, por... në koll-

vazhduar përsëri punën, por... në kolltukun presidencial është ulur vetë i paharruari Enver, që i thotë: — Sapo u ktheva nga mbledhja e byrosë politike, ku vendosëm që të shpallim agjent poli[e]drik dhe të përjashtojmë nga Partia. Presidenti i përgjigjet: — Po unë me ligji nuk i përkas asnjë partie? I paharruari Enver: — Kemi të dhëna nga shoku Sulo Gradeci se i përket PD-së dhe amerikanëve. Presidenti: — Nuk jam dakord kurrsesi me shpifje të tilla pa bazë. I paharruari Enver: Nuk na prish punë je apo s’je dakord ti. Jemi në dakord. Hajt tani dorëzoja çelësat Sulos! NGUSHËLLIMI I LENINIT Natën e 20 qershorit 1991 pasu u hoq shtatorja e Leninit në Tiranë, Enveri shkon për ngushëllim te Lenini, dhe me përzemërsi i thotë: — Ngushëllime, o atë! Na erdhi keq me të vërtetë. Por mos u mërzit, koha… — Ngushëllohem lehtë — ia pret Lenini. Të paktën mua nuk më pa kush kur u rrëzova. Po ti dhe Stalini që u rrëzuat ditën për diell. ENVERI LEXON GAZETËN «KOHA JONË» Ndërsa po lexonte vertikalisht (si zakonisht) të gjitha gazetat shokut Enver i bie në sy gazeta «Koha jonë» me intervistën e shoqes Nexhmije. I nxehur i thërret Nexhit e cila po lante rrobat e kalamajve. — Si shumë paske llapur moj grua, ky gazetari, mos do që t’i thërras Sulos?! Ajo vjen me vrap e shqetësuar. — Më vjen keq, shoku Enver, por unë s’kam folur fare. Marash Mirashi që ka bërë intervistën vetëm ka fantazuar. ENVERI: — Ashtu?! Atëherë Marashin duhet ta dënojmë. Të paktën me vdekje, sepse armiku i familjes sonë është armiku i popullit shqiptar. SHOKU ENVER KALON KUFI[R]IN Duke shëtitur një natë në Drilon, fantazma e shokut Enver takon diku pranë vilës së tij një çift që po bënte dashuri. I nxehur nga e papritura ndërhyn: — Ç’janë këto revizionizma? Ka apo s’ka organizatë rinie në kolektivin tuaj? Çifti përgjigjet: — Nuk jemi anëtarë të asnjë kolektivi. Shoku Enver i çuditur tej mase pyet si ka mundësi një gjë e tillë. Ndërsa çifti i përgjigjet: — Jemi thjeshtë të papunë që merremi me ndonjë punë. Shoku Enver i habitur largohet duke folur me vete: — Sa ka mundësi? Paskam kaluar kufirin! EDMOND KACELI

Intervistë e z. GENC RULI, Ministër i Financave. NË NUMRIN E ARDHSHËM: DRITA KOSTURI — një jetë e tërë nëpër burgime e internime. Intervistë e marrë nga korrespondenti i gazetës sonë në Tiranë, LUAN PENGILI. Fragmente: Pyetje: Cili persekutim rëndoi më tepër mbi ju? Përgjigje: Ai i viteve të pasçlirimit. Mbas burgosjes dy herë në kohën e fashizmit, burgimi im më 1946 është mbi të gjitha persekutim moral. Pyetje: Ç’marrëdhënie keni pasur me Nexhmie Hoxhën gjatë viteve të shkollës? Përgjigje: ... Meqë në ato vite e njihja Nexhmijen mjaft mirë nga afër, hedh poshtë me bindje të plotë dyshimin.... Pyetje: A mund të dalë e vërteta mbi vrasjen e Qemal Stafës dhe kush persona mund të flasin për këtë? Përgjigje: Asgjë nuk harrohet. Për këtë çështje duhet të flasë...

Nisur nga shqetësimet që kemi, partitë politike e organizatat shoqërore dalin para opinionit me këtë thirrje: Së pari, vihet re një frymë mosbesimi, i cili vjen si rezultat i shkallëzimeve të njohura të praktikave shumëvjeçare moniste dhe i vetë gjendjes së rëndë ekonomike në të cilën po çon vendin tonë. Në këtë kuadër, pavarësisht se një gjendje e tillë vazhdon të jetë dhe ndryshimet që bëhen të vihen re, është e domosdoshme që të gjithë të përpiqemi të bëjmë më shumë në rritjen e besimit. Të jemi të bindur se në një gjendjeje ekstreme ku kemi …, veç një e ardhme më e mirë na pret. Partitë politike diskutuajnë gjerë për … që vijnë edhe nga faktorë që e shtojnë këtë mosbesim, e vështirë është të shohim … shqetësime ka shumë. Vazhdon … vështirësi, duke parë se … Partitë politike i sugjerojnë nomenklaturës që pa vonesë të marrë masa për zëvendësimin e tyre. Është i nevojshëm ristrukturimi i organeve të pushtetit nga rrethi në bazë. Kërkojmë që kudo të vihen në krye të punëve njerëz me kulturë, të ndershëm e të veshur nga shumë praktika që na kanë dëmtuar kaq shumë të ardhura nga ideologjizimi i tepëruar i një shteti totalitar. Mbi të gjitha, kudo kërkojmë të vendosen njerëz të rinj, të aftë, të gëzojnë respektin e masave. Shqetësuese është gjendja e pronës. Duke pasur parasysh edhe vendimet e fundit të Qeverisë, u bëjmë thirrje të gjithëve të ngrihemi në këmbë për të mbrojtur pronën, pasi ka të bëjë me të ardhmen tonë. Veçanërisht bëjmë thirrje e tërheqim vëmendjen për ruajtjen e … operativë, Blinisht, Frutore etj. vëmendjen për ruajtjen e grurit në depo që është buka e të gjithëve, për ruajtjen e shërbimin e bimëve bujqësore, ruajtjen e pemëve e të frutave në mënyrë të veçantë të gjëjmë rrugë e forma për të shtuar kujdesin ndaj blegtorisë si në NB-të, po edhe për ato të oborrit vetjak. Kërkojmë t’u pritet rruga abuzimeve, me qëllim që kjo të ndikojë për rritjen e besimit e të opinionit. Vërejtje të shumta në takim dolën për hetuesinë, e cila me qëllim të ndërtimit që po mban, po dëmton edhe organet e tjera si policinë, gjykatën etj. Nga 270 denoncime e procese të dërguara atje gjatë kësaj periudhe, deri tani hetuesia ka kaluar për gjykim vetëm 4-5 prej tyre. Gjithashtu edhe për policinë, pretend[?] (Vijon në faqen 2)