«... duke e lënë vendin tim, kam besim se do të kthehem prap në të, kur e them këtë, kam parasysh kthimin jo pas një katastrofe, por pas një demokratizimi të vërtetë...» ISMALI KADARE Paris 5.1.1990 Vitet e fundit po sik hasa që kritikët që kishin filluar të përgatisnin monografi mbi poetët e njohur, hodhën në treg së pari librat për Konicën e Nolin, që dihet se kishin qenë dy nga disidentët e parë të letërsisë shqiptare, ikur në Perëndim, ku jetuan duke përfituar nga liria krijuese në dherat e huaja. Më pas i erdhi radha edhe Kadarésë me librin «Mosmarrëveshja». Duke ndjekur këtë logjikë, në mund të shikojmë krahasimet në mes të Kadarésë dhe dy figurave të sipërme të letrave shqipe dhe t'i gjejmë ngjashmëritë. Mjafton të kujtojmë se ai si Konica e Noli, kishte bërë studimet në Perëndim, në Moskë, se qe ndarë nga qeveria, botimet e tij qenë ndaluar, etj. Të gjitha këto e kishin rreshtuar në paradoksin e një disidenti klasik. Mirëpo nëse do ta vështronim Kadarén nga një plan tjetër, nga ai i emancipimit të shoqërisë shqiptare gjatë periudhës së totalitarizmit, e që s'ka asnjë lidhje me disidencën, do ta kuptonim se roli i shkrimtarit ka qenë shumë më i madh. Shqipëria ishte vendi ku shkrimtarët kishin fatin e keq që t'u shërbenin ideologjive dhe regjimeve, qoftë edhe me hir, qoftë edhe pa hir. Pikërisht për këtë arsye ata u gjendën në rolin e tyre specifik në periudhën që po kalonte vendi, duke qenë pjesë e fatit të tij, qoftë si përfaqësues të lirisë së mendimit, qoftë si bartës të një kulture që kërkonte ajër. Kadareja është nga figurat që për shumë vite u bë simbol i kësaj prirjeje. Për këtë arsye pyetja që është shtruar: a duhet të kthehet ai në Shqipëri, nuk është vetëm pyetje për kthimin e një personi. Ajo prek raportin tonë me letërsinë, me lirinë, me të kaluarën dhe me të ardhmen. A duhet ai të kthehet? Po, por jo në një klimë hakmarrjeje, jo në një Shqipëri të mbyllur, jo në një vend ku shkrimtari duhet përsëri të heshtë. Ai duhet të kthehet në një Shqipëri të qytetëruar, ku fjala e lirë të mos jetë më luks dhe ku kultura të mos shihet si një kërcënim. Nëse dikur shkrimtari largohej për të shpëtuar fjalën, sot ai duhet të kthehet për ta bërë atë pjesë të jetës sonë të përditshme. Kthimi i tij do të ishte një ngjarje jo vetëm për botën letrare, por për vetë emancipimin e shoqërisë sonë.

PRESIDENTI ALA DORËZON ÇELËSAT Sot do të qarkullojë nëpër mjedisin për emrin... PS pak kohëve të diktaturës punim, por [...] shokët e partisë[?]... Sapo u kthyen nga mbledhja e Byrosë politike, ku vendosën të zgjidhnin president, Enver Hoxha s'ngjante i qetë. Po puna me 1949, viti i Tiranës s'ngjante presidenti? I patën marrë vesh: Krenari e takimit m[?]ga shoku Genci Presideni... Nuk para adhuroj kurrsesi të isha jo popullit. Nuk e shikoni? Në fund të fundit po qeverisja një shtet e jo gomarë! Nuk e pranon? Hyr tani dorëzo çelësat shokut Stafës! Përfundon në faqen 3

THIRRJE e partive politike dhe e organizatave shoqërore dërguar popullit të rrethit të Lezhës Partitë: Partia Republikane, Partia Agrare, Partia Ekologjike, Partia e Punës e Shqipërisë, Organizata e Veteranëve të Luftës, Komiteti i Veteranëve të Pavarësisë, Federata e Kooperativistëve të Rrethit Lezhë, i drejtohen me këtë thirrje popullit të rrethit tonë. Në ditët e fundit vendi ynë po kalon një periudhë të vështirë. Thirrjet për qetësi, mirëkuptim dhe punë duhen dëgjuar nga të gjithë. Çdo veprim i nxituar, çdo përplasje e panevojshme, çdo nxitje për konflikt mund të dëmtojë rëndë jetën e qytetarëve dhe perspektivën e demokracisë. Ne u bëjmë thirrje qytetarëve të Lezhës që të ruajnë qetësinë, të shmangin veprimet e dhunshme, të tregojnë pjekuri politike dhe qytetare. Askush nuk duhet të bjerë pre e provokimeve. Vetëm me durim, me dialog dhe me mirëkuptim mund të përballohen vështirësitë e këtij çasti. Lezha ka tradita të vyera qytetarie dhe atdhedashurie. Të ruajmë këto vlera, të mbrojmë pronën publike, të ndihmojmë njëri-tjetrin dhe të punojmë për qetësimin e gjendjes. (Vijon në faqen 2)

Intervistë e Z. GENC HOLI, Ministër i Financave. NË NUMRIN E ARDHSHËM. DRITA KOSTURI — një jetë e mbrojtur nga korrupsioni dhe internimi, intervistë e marrë nga korrespondenti i gazetës sonë në Tiranë, LUAN PËNGILI Fragment: Pyetje: Cili p[r]esekutim rëndoi më tepër mbi ju? Përgjigje: Ai i viteve të pasig[?]rimit. Mbas sugjorgjes[?] dy herë në kohën e glasnistit, burgimi im g[?]ati 15 vite më bëri të papërshtatshëm moralisht. Pyetje: Ç'marrëdhënie keni pasur me Nexhmije Hoxhën gjatë viteve të shkollës? Përgjigje: I njihja që ato e e bija Nexhmijen nga afër, haptësinë poshtë me bindje të plotë shkrimin. Pyetje: A mund të dalë e vërteta mbi vrasjen e Qemal Stafës dhe kush persona mund të f[?]asin për këtë? Përgjigje: Asgjë nuk harrohet, për këtë çështje duhet të flasë...

Duke shkruar një natë me Drilon Kastratin o shokë! Zëmer tronditun q' m'u qendisë? «Çfarë na revolucionarizoni? Ka apo s'ka organizata rinie n' kooperativë?» KOR[?]e qysh luj? Ç'farë përgjigjet? — Nuk jemi anëtarë të asnjë ko[?]ektivi, Shoku Enver i stërmadh? A t'duin t' njësoj pse si ka mundesitë si gje t' ulu? Ndërsa sillni mënjeherë: jemi atje shqiptarë po me men— premi me ndonjë pune. MOLLO MEHU