Intervistë e zotit FRROK ÇUPI në 1-vjetorin e botimit të gazetës «Rilindja Demokratike», dhënë redaktorit tonë Aleksandër Frangaj. Zoti Çupi, si e përjetoni 1-vjetorin e daljes së numrit të parë të gazetës «RD», si kryeredaktor i parë i saj? Botimi i gazetës «Rilindja Demokratike» është një çast që do të doja se do të mbahet mend për një kohë. Është gazeta e parë shqiptare në Shqipëri gjatë gjysmë shekulli diktature dhe sundimit të një partie. Ndoshta do t’i thonte vetëm kaq. Besoj se njerëzit që janë në mes të jetës dinë të lexojnë e dinë të donte të thoshte kaq: të jesh një opozitë me diktaturën në këtë Shqipëri. Ne do të mundohemi se ishte diktatura e kishte të strukturen e vet më këmbë, hem strukturën e vet, nuk i parasysh vetëm Byronë Politike dhe «kolosët» e saj, vetëm krimin e Shtetit, etj., por parasysh edhe këtë pamje që na nga çasti kur shkova për ndjekur grevën e urisë të studentëve. Mbledheshin gjithë ata nga Tirana e nga rrethet, ndodhesha m’u në mes të njerëzve, kisha përpiqesha të shkoja drejt derës për të hyrë te studentët. Përballë më qëndronte një njeri. Unë ecja dy hapa — ai përsëri përballë. — Unë ktheja pak rrugën, ai përsëri përballë. I dridheshin nofullat nga inati kundër meje. Pastaj shpërtheu: «Ky more, ngrihet kundër Enver Hoxhës?!». Ca njerëz i dolën përpara. Më erdhi shumë keq për të: ishte krejt i këputur, me një fytyrë shumë të vrarë nga halli, i parrnuar dhe i pavënë në ndaj vetes në ishte i parruar. E mbaj mend: me xhakën me arnë. Ai sot me siguri do të jetë një njeri që i ka përqafuar me dashuri proceset e demokracisë, por ama atë ditë i tillë ishte. — Pra ishte një pjesë e popullit, ose një pjesë e mendjes së njerëzve që padashur ishte kthyer në një «strukturë» ku mbahej diktatura. Edhe kjo — pamje e diktaturës ishte, padyshim. Pra, qofte edhe qaq të bënte RD-ja, që doli opozitare në atë kohë! Por ajo ishte një gazetë fisnike, që nuk erdhi si një mysafire e stolisur e të thoshte: «Ja erdha tani, unë po qëndroj si mysafire». Jo, ajo që në numrin e parë hyri në punë dhe në punën më të madhe që kishte Shqipëria: për të thyer diktaturën. Si e përjetoj unë çastin përvjetorit të daljes së numrit të parë të saj? Më duket e trishtueshme të mendoj se vërtet është kohë të themi kujtime për «RD-në». Mua më duket se numri i parë është duke dalë ende, atë janë duke e pritur lexuesit e parë që kanë dalë me natë gjoja për të zënë rradhën e qumështit; më duket se dhjetra redaktorë të gazetave të mëdha e të vjetra janë duke e pritur nëpër zyrat e tyre me ca gërshërë të mëdha nëpër duar që sapo të vijë një kopje e asaj «RD-së» ta marrin nëpër duar e t’i thonë: «Eja këtu të të qethim pak, të të presim edhe pak gjuhë, ku mësoeve ti të bësh ndrysh e nga ne e të mos pasqyrosh vijën e Partisë?! (Shumë nga këta gazetarë tashmë janë bërë «opozitarë» dhe kush e kush e po bën gjeste që tregojnë herë-herë edhe, herë pak heroizëm demokratik etj.). Pra gazeta «RD» është ende e re, është e bukur, është një engjëll i demokracisë. Unë kështu e kam ende në sy atë. Ajo edhe sot e kësaj dite vërtet temën e para. Kjo ka rrezik që ta fusë RD-në vetëm në kujtime. Po ajo duhet të ecë përpara siç e ka mbetur e re. Gjithashtu unë jam i mirë që menjeherë gjërat të fus në histori. — Si e morët guximin për të themeluar dhe drejtuar «RD-në» në momente tepër të vështira kur mund të të ikte koka për këtë gjë?! (vijon në faqe 2) (Nga e majta F. Çupi — A. Frangaj. Foto Leon Çika)

— Duke ndjekur bisedën e Robert Papavramit në Televizion — Ku mbërrij edhe ky vit. Çdo të kujtoj mend nga ky vit? Shumë, shumë gjëra. Shumë viteve u janë vënë etiketa të ngjarjeve të mëdha. Në këtë vit për Shqipërinë do ta laja VIT POLITIK. Po nuk mund ta përmend në VIT VARFËRIE! Nuk ka nevojë për shumë komente. Shikoni Partitë tona (thonë një deputet kishte thënë në parlament; mbledhja e 81 partive — vitet e tjera do të bëhet në Shqipëri. Zihen si macja me miun. Përfundojnë, bëjnë deklarata, bëjnë mbledhje, aleanca e antialeanca—kërkojnë liderë e mbretër. Shikoni gazetat e tyre. Luftë le të bëjnë. Aq sa më tejçudit dhe gazetari i shquar i ZP-së tek kruante një shkrim adolescentesht banal në gazetën e partisë së tij, mësodo, ndërrori partinë, ndërrori mendjen. Po ka edhe më keq. Ende pa filluar fushata elektorale, elektorizmi i partive dhe shtypit të tyre ka arritur majat. Njerëzit partikë mendojnë e punojnë si të marrin pushtetin, të fitojnë zgjedhjet, të mos lehojnë kolltukun. Më mirë do të ishte (nëse ata mendojnë jo për partinë (a thua përseritëmi të gjithave) po për Shqipërinë) të vështronin aman! Çfarë s’po dëgjojmë e shohim këto vit. Mirë më tha një shokim im: «Jereztit, të (q)mundu(r) nga diktatura gjysmëshekullore, janë mirë krejt. Kanë humbur edhe arsyen, s’dinë ç’bëjnë, e thonë. Vazhdëdjnë të shkatërrojnë, edhe pse ky popull nuk ka parë ndonjëherë varfëri më të madhe, as «në kohën e fitoreve të mëdha socialiste»! Po njerëzit jetojnë akoma. I mban gjallë shpresa për të ardhmen. Tek shkruaj këtë radhë, se më ngacmon veshin dhe dhomën tjetër një zë vajze: Ajo po mëson gjuhën angleze, edhe pse pas pak çastesh do të shkojë në turin e tretë tek pacientët e vet (politikane: edhe pse pranuat shumè në fushatë elektorale, prapë se prapë gratë e vajzat tona po i ndjejmë «lezët» turnit të tretë). Kush ka vesh dëgjon. Fushata elektorale (e reja) ka filluar! Nejse, Ka shumë për të shkruar për këtë vit. Kemi fituar dhe njëjës kohës kemi humbur shumë. Po unë them se kemi fituar! Urojmë që ky vit të na sjellë shumë më shumë! Mjaft që u çliruan nga vagonët e mëdhenj të diktaturës! Dhe tek kam marrë të shkruaj këto radhë, fjiltnjka? kam patur në mendje ato fajlë që magjepsë të Robert Papavramit të dhëna nga Televizioni ynë para pak ditësh. Të nesërmen shumekush e ka patur në gojë ish-shtradhtërin e atdheut, baba në e talentit të madh, Tedit të vogël. Ai foli shumë. Foli për vendin e tij, ngriti lart karakterin e shqiptarëve, bujarinë e fisnikërinë e tyre. Ai nuk foli për Partitë, as për politikën. As për gazetat, as për shoqatat. Tha që shkolla janë të niveleve Botërore! Lum kush i ka si fëmijët tanë! Do të krenoheshim shumë vërtet. Dhe atheun e vet e kishte ndër. Nuk kishte pranuar miliona spanjolle, po vetëm kërkonte një copë shtëpi këtu, në Shqipëri. Ata personalime emocionuese të bisedës së tij të gjithë i kemi në mendje. Përtë të mall të madh për vendin e tij. Të gjitha çka tha janë shembull për çdo Shqiptar. Janë një mesazh i madh për ne në rrugën e demokracisë. Njerëz si Roberti i duhen këtij vendi. Urojmë që këtë vit të kemi sa më shumë njerëz me të tilla mesazhe për vendin e tyre. Pa politikë... Urojmë që ky vit të jetë shumë NJERËZ, shumë. Urojmë që në këtë vit dhe sa më shpejt të gjenden një KRYENJERI për këtë vend të tej-vrarë. Jo kryelider partiak, po një KRYENJERI. Ky vend që nga koha e Skënderbeut të madh e avangarda që e pasojnë, ka nxjerrë burra të tillë. Një të tillë e njohu edhe unë. Dhe më vjen mirë që është nga një fshat i Lezhës. Larg lokalizmit e simpatime personale. Ai është tamam njeri. Hajt pra, mendjen tek të tillë njerëz këtë vit! MARTIN LEKA 1 Janar 1992

Telegram: Arkat erdhën. Janë cinque. Më katër rrrota copa. Eja. Telegram: Arkat erdhën. Janë cinque. Më katër rrrota copa. Eja. Sipas llogarisë karteziane cinqe arka me nga katër rrota bëjnë njëzet rrrota fiks. Po asnjë rrrotë më shumë ose më pak. Njëzet rrrota dhe cinque arka. Që rrutat janë të rreshtitura me fision në mendjeshmë matematist onvaljmi i njësim na saje të rrotës së parë të shpikur prej Rocati [?]. Rrotaci? Rotacilani? Pra qdhu arkat janë të rendësishme me mujatën të thërrasim në ndihmë Arkën e Noes shtrëlingjysht të babait tonë njerëzor. Pikërisht këto dy mjete të fuqishme e dyta shpëtojnë 10 njerëzimin. E para i shtoi shepsitunë njerëzimit Noeajn për të arritur në kohë në njerëzimin e sotëm. Modernian Baskërkoharin [?] arritën dhe u bashkuan në një qenie të vetme, të këndshme, të paqezuar me emrin e mbrojtësit të Antares [?] ne rrrota. Ose arkë në katër rrrota. Dhe pasi janë nisur nga një vend i largët i përendimit të largët, e quajtur, ndoshta, Amerikani, kanë udhëtuar me cka u ra ardhur ndorrës rrrotave të ndryshme. Drejtimi ka qenë i kundërt me diellin. Në një vend ballkanik të quajtur Albania. Arkat kanë udhëtuar në rrrota të ndryshme: kamion, veturë, avioni. Kanë kaluar autostrada, shtete, kontinente, oqeane dhe edhe për të arritur në aeroportin e Rinasit. Për të lëvizur në rrrota të veta. Për të hipur me të shtyra në mundimshme në makinën deri në destinacionin e largët. Për të hequr rrrota e nevojshme në veturë. Arkat, që më në fund rrrota e tyre. Posa arka bosh, miq, të caktuar me...? [F]ALJA E KORIT [?] TË VALIXHEVE Arka s’u tha më lart për rrrotat dhe për në arkat, lemi objektet me biografi më të hershme, dhe me rëndësi të hershme në biografinë e njerëzimit. Gjithmonë në këto kam mbajtur e ruajtur thesare. Për mendur është thesari i Monte Kristos, zbuluar nga Aleksandër Dyma­si. Por thesarin e Edmond Dantesit pasi pasharin e vet e Dymasi i bëri dhuratë Mondit, e më mënjanë thesari i zbuluar nga Edmond Kan­eli në gjuhën tanë përallore në fillim të viteve nëntëdhjetë të shekullit që jetojmë. Thesari ynë! Thesari ynë! Thesari i një përbërë jo nga pllakë ar­gjendi e shufra ari, por nga pllaka magnetofoni dhe gojafakë? Tele­naritomoni. E një turfë pllakash dhe stërpllakash, dhuratë jo nga Abat Faria po nga stërgjysh emigrant Metër për fisin ku bënte pjesë dhe Eli­don. Thesaret janë një mollë e vërtetë sherri. Përballë një thesari të tillë është i pashkëshëm sherri i mollës që plasi për thesarin e fshehur në Ishullin e Thesarit. Nëse në atë implikua një fishthat dhe një bandë kriminelësh në ish stërpllakën tonë u implikua një fis i atdhe në njëzetë fshatra dhe tre qytete, me gjithë fisin shoro-lopsoni e miqësisë së nderuar nëpër periferitë. Homerit do t’i vinim një pas vëlljesh në pajten e një sukses të tillë. Fundi i fundit lakuriç dhe dënie për një moment përkomike siç ish­te amangtonis? për të mbajtur mend një arke­stër arka­plakës. Ne arkat nuk jemi hic të lumtura. Jo për fatin tonë të boshatisur, por për fatin e fisit të babait të Klidoni. Një nga fiset më të zeshme të Veriut Epik që pushoj qëllim i zëshum duke u shuar pa zë. EDMOND KAÇELI